Wspomnienie o aspirancie Teofilu Klechamerze

Poniższy tekst powstał na okoliczność posadzenia Dębu Pamięci asp. Teofila Klechamera, aresztowanego i zamordowanego przez NKWD  w Twerze w 1940 r. Uroczystość z inicjatywy Komitetu Organizacyjnego „Ocalić od zapomnienia” oraz radnego Rady Miasta Zagórowa, pana Marcina Uryckiego miała miejsce w dniu 10 listopada 2016 roku.

Autorem tekstu jest Jarosław Buziak

Teofil Klechamer
Teofil Klechamer, źródło fotografii: Nekropole
1-219367
źródło fotografii: http://www.policja.pl

Trąbczyn, dnia 10 listopada 2016 r.

                Aspirant Policji TEOFIL KLECHAMER syn Józefa i Julianny z Rymarskich urodził się w dniu 26 października 1895 r. w Trąbczynie.[1] Józef – ojciec Teofila – był synem rolników Franciszka i Marianny z d. Matuszak, urodził się w 1849 w Gałęzewie (Kolonii Gałęziewskiej) koło Wrześni.  Julianna – matka Teofila – była córką rolników Józefa Rymarskiego i Katarzyny z Wieczorków, urodziła się w dniu 02.02.1854 w Trąbczynie. Rodzina Klechamerów mieszkała w domu Rymarskich, rodziców Julianny. W związku Józefa i Julianny Teofil był siódmym z ośmiorga rodzeństwa.[2] 

Trąbczyn w 1935 -dom Klechamerow
Trąbczyn w 1935 -dom Klechamerow

W latach 1908-1912 uczęszczał do czteroklasowej szkoły powszechnej w Trąbczynie. Po ukończeniu edukacji pomagał rodzicom w gospodarstwie rolnym. W latach 1914-1919 przebywał na emigracji zarobkowej w Niemczech. Po powrocie do Polski wstąpił w dniu 14 sierpnia 1920 r. do Wojska Polskiego i służył przez 3 miesiące w 61 pp w Gnieźnie, a następnie w 7 dywizji Żandarmerii Polowej w Gnieźnie. W dniu 14 stycznia 1921 r. zakończył pięciomiesięczną służbę wojskowa w stopniu strzelca i powrócił do rodzinnego Trąbczyna. Od dnia 20 lutego 1922 r. do 19 kwietnia 1923 r. pracował w  Milicji Obozowej przy Obozie Internowanych w Strzałkowie.[3] Po likwidacji obozu jenieckiego dla czerwonoarmistów pojmanych w czasie wojny polsko-bolszewickiej w końcu roku 1921, został on przekształcony w obóz dla internowanych, którzy czekali na transport do Rosji oraz zdecydowali się pozostać na terenie Polski.[4] Teofil Klechamer pełnił tam funkcję starszego posterunkowego. W opinii o wykonywanej pracy komendant Milicji Wart Obozowych J. Nowicki napisał: „Za czas przebywania w tutejszej Milicji obowiązki powierzone mu spełniał gorliwie i sumienie. Znany jako człowiek uczciwy i patriota”.[5]

rozkazy-komendanta-policji-panstwowej-ix-okregu-w-tarnopolu-nr-1-s-123
Rozkazy Komendanta Policji Państwowej IX okregu w Tarnopolu nr 1s.123

                Na mocy rozkazu Komendanta Głównego Policji Państwowej z dnia 16 kwietnia 1923 r. w dniu 1 maja został przyjęty do służby w Komendzie Rezerwy Policji Państwowej IX Okręgu Tarnopol w charakterze prow. posterunkowego i otrzymał legitymację nr 368.[6] W okresie od dnia 5 lipca 1923 r. do 28 lutego 1926 r. pracował jako posterunkowy w Posterunku Policji Państwowej w Bucniowie podległym Komendzie Powiatowej P. P. w Tarnopolu. W dniu 1 marca 1926 r. został przeniesiony do Komisariatu P. P. w Tarnopolu. Tam odniósł swój pierwszy zawodowy sukces. Komendant Wojewódzki podinspektor Władysław Goździewski rozkazem L. 10383/27 z dnia 22 listopada 1927 r. udzielił post. Klechamerowi pochwałę za „nadzwyczajną gorliwość i roztropność okazaną w służbie z narażeniem życia” przy zatrzymaniu podczas nocnej służby z 14 na 15 października „niebezpiecznego złodzieja-włamywacza Franciszka Demczynę w czasie włamywania się do sklepu futer, czem zapobiegł […] szkodzie idącej w tysiące złotych”.[7]

                W dniu 7 września 1929 r. Teofil Klechamer założył rodzinę, zawarł związek małżeński z mieszkanką Tarnopolu Heleną Łukomską, na który zgodę wydał Komendant Wojewódzki P. P. nadkomisarz Tomaszewski pismem L. 6376/29 z dnia 14 lipca 1929 r.[8] W związku Teofila i Heleny urodziła się dwójka dzieci: Zbigniew w dniu 7 maja 1932 r. i  26 czerwca 1936 r. Maria Jadwiga. Jedyna córka Klechamerów zmarła w wieku 3 lat w dniu 13 czerwca 1939 r.[9]

                Przez cały okres służby w Policji Teofil Klechamer dał się poznać jako funkcjonariusz zasługujący na najwyższe uznanie. Oceniając jego pracę i postawę za rok 1936 jego przełożony napisał: „Charakter wyrobiony i prawy, poczucie honoru duże, ambicja duża, wyrobienie życiowe duże, zachowanie się poza służbą b. dobre, obycie towarzyskie dobre, bystrość umysłu, zmysł orientacyjny, zdolność do nauki dobra, zdolności wykonawcze b. dobre, inicjatywa, energia i stanowczość b. dobre, wyszkolenie zawodowe i wojsk. i doświadczenie b. dobre, zachowanie w służbie b. dobre, stosunek do kolegów i interesantów poprawny, b. obowiązkowy i pilny, w pracy wydatny, na obecnym stanowisku odpowiada b. dobrze, nadaje się na dzielnicowego i zast. Kmdta plut. – Ocena ogólna. Dobra”.[10]

                W okresie od dnia 1 lutego do 31 grudnia 1937 r. Teofil Klechamer pełnił służbę w Komisariacie P. P. w Tarnopolu. Z upoważnienia Komendanta Głównego P. P., zawartego w piśmie nr IXI.P.1/4 z dnia 31 grudnia 1936 r. Komendant Wojewódzki P. P. podinspektor Jan Misiewicz awansował Teofila Klechamera z dniem 1 lutego 1937 r. na starszego posterunkowego P. P.[11] W rozkazie Komendanta P. P. IX Okręgu Tarnopol nr 365 z dnia 8 listopada 1937 r. zanotowano, że Teofil Klechamer z Komisariatu w Tarnopolu otrzymał nagrodę w wysokości 20 złotych za „sumienne zainteresowanie się drobną kradzieżą i wykrycie dzięki temu kilku innych kradzieży dokonanych przez tego samego podejrzanego”.[12] Działania śledcze starszego posterunkowego spotkały się z uznaniem przełożonych, gdyż rozkazem Komendanta P. P. IX Okręgu Tarnopol nr 387 z dnia 11 stycznia 1938 r. przeniesiony został do służby śledczej od dnia 1 stycznia 1938 r.[13]

                Teofil Klechamer odznaczony został na wniosek Komendanta Wojewódzkiego P. P. Tarnopol L. 2052/29 z dnia 13 kwietnia 1929 r. Medalem Dziesięciolecia Odzyskanej Niepodległości, nadawany osobom pełniącym w okresie od 11 listopada 1918 roku do 11 listopada 1928 r. nienaganną służbę państwową[14]; Brązowym Medal za Długoletnią Służbę nadanym dyplomem Komendanta Wojewódzkiego w Tarnopolu podinspektora Jana Misiewicza nr 561 z dnia 20 czerwca 1938 r.[15], który przyznawany był funkcjonariuszom wyróżniającym się w pracy dla kraju i społeczeństwa oraz Brązowym Krzyżem Zasługi „Po raz pierwszy” za zasługi w służbie bezpieczeństwa publicznego nadanym dekretem Prezesa Rady Ministrów z dnia 28 września 1938 r. na podstawie opinii Wojewody Tarnopolskiego. W uzasadnieniu wniosku zamieszczono poniższą adnotację: „St. post. Klechamer jest nieprzeciętnie pracowity, gorliwy, sumienny i godny zaufania. Pracuje dobrowolnie po kilka godzin codziennie ponad normę. Dobrymi wynikami w służbie wyróżnia się spośród innych szeregowych. Przyczynił się znacznie do wykrycia bardzo dużo przestępstw, i odebrania łupu za co pokrzywdzeni wielokrotnie już składali podziękowania dla niego. Poza tym energicznie tępi on przestępstwa skarbowe, jak handel zapalniczkami i kamyczkami pochodzącymi z nielegalnego źródła. Wobec powyższego st. post. sł. śl. Klechamer zasługuje na odznaczenie go brązowym „Krzyżem Zasługi” po raz pierwszy”.[16]

                We wrześniu 1939 r. Teofil Klechamer pełnił służbę w Komisariacie Policji Państwowej w Tarnopolu.[17] Nie są nam znane losy Teofila Klechamera po agresji Związku Radzieckiego na Polskę w dniu 17 września 1939 r. Polscy policjanci byli zatrzymywani i internowani przez oddziały NKWD kroczące za Armią Czerwoną. W rozkazie Ludowego Komisariatu Spraw Wewnętrznych ZSRR z dnia 3 października 1939 r. w pkt. 4 podpisany przez Ławrientija Berię zapisano „kadrę wywiadu i kontrwywiadu, żandarmów i służbę więzienną, funkcjonariuszy policji osadzać w obozie ostaszkowskim obwodu Kalinińskiego”. W dalszej części tego dokumentu uczulono funkcjonariuszy NKWD na dokładne kontrolowanie tożsamości zatrzymanych osób, aby „nie dopuścić do zwolnienia z obozów nikogo spośród wymienionych kategorii jeńców pod postacią zwykłego żołnierza”.

                Policjantów, jako niebezpieczny element kontrrewolucyjny, grupowano w obozie w Ostaszkowie. Było to miejsce odosobnienia o bardzo ciężkich warunkach bytowych. Do lutego 1940 r. trwały tam intensywne rozpracowywania, w celu rozpoznania stosunku jeńców m.in. do Związku Radzieckiego. Specjalne zespoły śledcze NKWD w trakcie przesłuchań stosując różnych metod przymusu i terroru starały się uzyskać od policjantów informacje wartościowe dla agresora.  Pomimo tych trudności więźniowie godnie znosili wszystkie upokorzenia. W lutym 1940 r. władze NKWD uznały, że osadzeni policjanci oraz wyżsi i niżsi urzędnicy państwowi są w większości aktywnymi kontrrewolucjonistami i zwolennikami odrodzenia Polski.

                Decyzja o masowym mordzie uwięzionych w obozie w Ostaszkowie zapadła na posiedzeniu biura Politycznego Komitetu Centralnego Wszechzwiązkowej Partii Komunistycznej w dniu 5 marca 1940 r.  Postanowiono, by „sprawy znajdujących się w obozach byłych policjantów, agentów wywiadu, żandarmów rozpatrzyć w trybie specjalnym z zastosowaniem wobec nich najwyższego wymiaru kary – rozstrzelania”. Likwidacja obozu w Ostaszkowie trwała od 4 do 19 maja 1940 r. Jeńców w transportach 250-300 osobowych pod wzmocnionym konwojem dowożono do więzienia w Twerze. Tam niewielkimi grupami zaprowadzano ich do pomieszczenia zwanego czerwonym kącikiem, gdzie dokonywano rewizji osobistej i odbierano jeńcom ich osobiste rzeczy. Następnie pojedynczo skazańców wywoływano do oddzielnego pomieszczenia, sprawdzano dokumenty tożsamości, zakuwano ręce w kajdanki i wprowadzano do celi dźwiękochłonnej. Tam zabijano ich przez oddanie strzału w tył głowy. Zwłoki zawijano w płaszcz. Rozstrzeliwania odbywały się pod osłoną nocy od godz. 20.00 do świtu. Rano straconych wywożono ciężarówkami z Tweru do lasu koło Miednoje, gdzie czekały na nich wcześniej wykopane rowy. Wśród ponad 6 tys. zamordowanych jeńców Ostaszkowa blisko 5 800 było policjantami.[18] Szczątkami informacji o uwięzieniu Teofila Klechamera w Ostaszkowie i jego zabójstwie przez NKWD są dwie zachowane listy wywozowe nr 016/1 z kwietnia 1940 i nr 020/3 z dnia 9 kwietnia 1940, pod pozycją 40 (555) znajduje się nazwisko „Kliechamer Teofilia Józefowicza, 1895 g. r. [god rożdienia]”.[19]

                W dniu 9 i 10 listopada 2007 r. na Placu Marszałka Józefa Piłsudskiego w Warszawie odbyły się uroczystości pod hasłem Katyń Pamiętamy – Uczcijmy Pamięć Bohaterów. W ciągu dwóch dni zostały odczytane nazwiska ofiar zbrodni katyńskiej, po czym nastąpił ich awans na wyższe stopnie wojskowe i służbowe. Starszemu posterunkowemu Teofilowi Klechamerowi pośmiertnie nadano stopień aspiranta Policji.[20]


[1] Archiwum Państwowe w Koninie, 54/818/0 Akta stanu cywilnego Parafii Rzymskokatolickiej Trąbczyn, 1.1 Akta urodzeń 1885-1898, syg. 7, akt 56/1895.

[2] Archiwum Państwowe w Koninie, 62 Akta gminy Trąbczyn, Księga ludności stałej 1888-1926, syg. 155, k. 362.

[3] Życiorys do podania o pracę Teofila Klechamera do Komendy P. P. IX Okręgu Tarnopol z dnia 14 sierpnia 1923 r.

[4] B. Wojciechowska, Bolszewicy pod Strzałkowem, Poznań 2001, s. 68.

[5] Opinia Komendanta Milicji Wart Obozowych w Strzałkowie z dnia 5 stycznia 1923 r.

[6] Archiwum Akt Nowych, 2/2005/0 Komenda Wojewódzka Policji Państwowej w Tarnopolu, Rozkazy Komendanta Policji Państwowej IX Okręgu w Tarnopolu 1923-1926,Rozkaz nr 14/23 Komendanta Policji Państwowej IX Okręgu w Tarnopolu, skan  123.

[7] Pismo L. 10383/27 Komendanta Policji Państwowej IX Okręgu Tarnopol z dnia 22 listopada 1927.

[8] Pismo L. 6376/29 Komendanta Policji Państwowej IX Okręgu Tarnopol z dnia 14 lipca 1929 r.

[9] Odpis aktu urodzenia Marii Jadwigi Klechamer [bez sygn, bez daty]; Komendanta Policji Państwowej IX Okręgu Tarnopol, Wykaz stanu służby Teofila Klechamera, 1939.

[10] Komendanta Policji Państwowej IX Okręgu Tarnopol, Kwestionariusz oceny pracy policjanta Teofila Klechamera z lat 1931-1938.

[11] Pismo nr I.P.6/389/36 Komendanta Policji Państwowej IX Okręgu Tarnopol z dnia 8 stycznia 1937 r.

[12] Pismo DDZ/411/16/RP Departamentu Dziedzictwa Kulturowego Za Granicą i Strat Wojennych z dnia 27 października 2016 r.

[13] Pismo nr I.P.6/389/36 Komendanta Policji Państwowej IX Okręgu Tarnopol z dnia 14 grudnia 1937 r.

[14] Komendanta Policji Państwowej IX Okręgu Tarnopol, Wykaz stanu służby Teofila Klechamera, 1939.

[15] Dyplom nr 561 Komendanta Policji Państwowej IX Okręgu Tarnopol z dnia 20 czerwca 1938 r.

[16] Wniosek o odznaczenie Krzyżem Zasługi Komendanta Policji Państwowej IX Okręgu Tarnopol do Ministerstwa Spraw Wewnętrznych [bez daty]

[17] Miednoje. Księga Cmentarna Polskiego Cmentarza Wojennego, Tom 1, A-Ł, pod kier. M. Tarczyńskiego, Rada Ochrony Pamięci Walk i Męczeństwa, Warszawa 2006, s. 365.

[18] K. Bedyński, Z dziejów Policji Państwowej na Ziemi Kaliskiej 1918-1944, Komenda Wojewódzka Policji w Kaliszu 1994, [opracowanie elektroniczne], s. 14-16.

[19] Pismo BU I 3-5502-522(2)/16 Archiwum Instytutu Pamięci Narodowej z dnia 28 października 2016 r.; J. Tucholski, Mord w Katyniu. Kozielsk Ostaszków Starobielsk. Lista ofiar, Warszawa 1991, s. 790; Rozstrzelani w Twerze. Alfabetyczny spis 6314 jeńców polskich z Ostaszkowa rozstrzelanych w kwietniu-maju 1940 i pogrzebanych w Miednoje według źródeł sowieckich i polskich, Ośrodek Karta, Warszawa 1997, s. 125.

[20] http://www.policja.pl/pol/aktualnosci/10023,34Katyn-Pamietamy-Uczcijmy-Pamiec-Bohaterow34.html, strona pobrana w dniu 2 listopada 2016 r.

Skomentuj

Wprowadź swoje dane lub kliknij jedną z tych ikon, aby się zalogować:

Logo WordPress.com

Komentujesz korzystając z konta WordPress.com. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie na Google

Komentujesz korzystając z konta Google. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie z Twittera

Komentujesz korzystając z konta Twitter. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie na Facebooku

Komentujesz korzystając z konta Facebook. Wyloguj /  Zmień )

Połączenie z %s