Nazwy miast ziemi konińskiej w… jidysz

Autor: Jarosław Buziak

Kleczew, Rychwał, Zagórów – jak brzmiały nazwy miast na ziemi konińskiej po żydowsku?

Jidysz posługiwali się Żydzi Europy Środkowej, a największe skupiska ludności mówiących językiem żydowskim zamieszkiwały teren Polski, Litwy, Białorusi, Ukrainy, Rosji, Rumuni, Mołdawii i Besarabii. W niewielkich polskich miastach jidysz był podstawowym językiem komunikacji między Żydami i obok języków lokalnych rozbrzmiewał na ulicach, targach, z okien kamienic, sklepów czy warsztatów rzemieślniczych. Jidysz narodził się w Nadrenii w IX w. na bazie języka niemieckiego. Od początku rozwoju wzbogacany był o słownictwo hebrajskie, a w szczególności o terminologię religijną. Pierwsi Żydzi na ziemiach polskich osiedlili się w Kaliszu w połowie XII w. i od tego momentu nastąpiło chłonięcie słów lokalnych do języka żydowskiego. Wszystkie zaadaptowane słowa do języka jidysz ulegały głębszej lub płytszej modyfikacji i to zarówno pochodzenia niemieckiego, polskiego jak również hebrajskiego. Dla przykładu przytoczę żydowskie słowo drzewo – der bojm, które wywodzi się od niemieckiego der Baum, a dalej idąc di dembe czy di sosne pochodzą z języka polskiego. To samo dotyczy nazwy miast i miasteczek w całej Polsce, którym Żydzi nadawali nowe brzmienia.

Poniżej przedstawiam nazwy polskie i w jidysz wszystkich gmin żydowskich leżących w dawnych granicach powiatu słupeckiego, konińskiego, tureckiego i kolskiego.

1. Babiak – Babe, (Babo lub Baba)*;

2. Dąbie nad Nerem – Dombie;

3. Dobra – Dobre;

4. Golina – Golin;

5. Kleczew – Kleczewe, (Kleczow, Kleczowi, Kleczowe, Klecewe);

6. Kłodawa – Kłodawe, (Kłodowe);

7. Koło – Kojł;

8. Konin – Konin;

9. Pyzdry – Pajzer, (Pajzr, Pajzir);

10. Rychwał – Rychwoł;

11. Skulsk – Skulsk, (Sgulsk, Skilsk);

12. Słupca – Słupce, (Słojbce);

13. Sompolno – Sompolne;

14. Ślesin – Szleszyn;

15. Tuliszków – Tiliszkew;

16. Turek – Turek, (Torek, Tyrek, Toryk);

17. Uniejów – Iniowe, (Uniowe, Uniow, Uniewo, Iniewi, Uniejow);

18. Wilczyn – Wilczyn, (Wilcyn);

19. Władysławów – (?);

20. Zagórów – Zagrowe (Zagrowi, Zagirowe).

* – W nawiasach znajdują się formy rzadziej występujące w literaturze.

Przytoczone powyżej przykłady pochodzą z książki „Sefer ha-Penumerantn” Beryla Kagana, wydanej w 1975 r. w Nowym Jorku. Autor tej pracy przeanalizował książki religijne napisane po hebrajsku i w jidysz w XIX i w pierwszej połowie XX w. W okresie tym pisarze wydawali książki samodzielnie i zmuszeni był zapłacić „z góry” za druk własnego dzieła wydawcy lub drukarni. W związku z tym zanim książka trafiła na prasę drukarską twórca lub osoby działające w jego imieniu wędrowali z miasteczka do miasteczka w poszukiwaniu chętnych do nabycia proponowanego dzieła. Po zebraniu odpowiedniej kwoty zaliczek i uzupełnieniu pracy o indeks imion, nazwisk i miast zamieszkania prenumeratorów, książka trafiała do druku. Listy prenumerantowe układane były najpierw alfabetycznie miastami, a następnie pod każdą miejscowością nanoszono imiona i nazwiska osób zainteresowanych daną pracą. Dzisiaj te książki stanowią bezcenną wiedzę o mieszkańcach 9000 miejscowości z Europy i Afryki, w których dawniej mieszkali Żydzi, co czytali oraz o zapomnianych nazwach miasteczek, które funkcjonowały w potocznej mowie ich żydowskich mieszkańców. Dzięki pracy Beryla Kagana nie musimy wertować tysięcy tomów religijnych zapisów. Praca napisana w formie słownikowej jest bardzo pomocna w odszukaniu żydowskiej nazwy własnej miejscowości.

Skomentuj

Wprowadź swoje dane lub kliknij jedną z tych ikon, aby się zalogować:

Logo WordPress.com

Komentujesz korzystając z konta WordPress.com. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie na Google

Komentujesz korzystając z konta Google. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie z Twittera

Komentujesz korzystając z konta Twitter. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie na Facebooku

Komentujesz korzystając z konta Facebook. Wyloguj /  Zmień )

Połączenie z %s