Ewangelicy z Grodźca, Zagórowa i Pyzdr cz. 1. Grodziec

Parafia ewangelicka w Grodźcu w książce „Parafie ewangelicko-augsburskie diecezji kaliskiej” pastora Eduarda Kneifla.

Opracował: Jarosław Buziak

Die evangelisch – augsburgischen Gemeinden der Kalischer Diözese. Von Pastor Eduard Kneifel. Forschungen zur Geschichte der evangelisch-augsburgischen Kirche in Polen. 1. Band. 1937 Posen. Günther Wolff zu Plauenim Vogtland.

Parafie ewangelicko-augsburskie diecezji kaliskiej. Według pastora Eduarda Kneifla. Badania nad dziejami Kościoła Ewangelicko-Augsburskiego w Polsce. Tom 1. Poznań 1937. Günther Wolff zu Plauenim Vogtland.

Rozdział 4. Grodziec

[str. 67-79]

Im J. 1772 wurden auf den Gütern zu Grodziec die deutsch-evangelischen Dörfer Borowiec, Konary, Grunde und Wielołęka gegründet. Der Besitzer von Biskupice siedelte 1784 Kolonisten in Orlina (Adlerholland) an, im gleichen Jahr Peter von Sokoła-Gałczyński, der Grundherr von Gadow, deutsche Bauern in Gadow Holland. 1787 legte F. Stadnicki, der Starost von Adelnau, die Holländerei Białobłoty an. In den Akten werden die Dörfer als „gminy holendrów“ bezeichnet. Die Pastoren von Władysławów bereisten alle diese Ortschaften 1).

W 1772 r. w majątku Grodziec powstały niemieckie wsie ewangelickie: Borowiec, Konary, Grądy i Wielołęka. Właściciel Biskupic osiedlił kolonistów w Orlinie (Adlerholland) w 1784 r. W tym samym roku Piotr Sokół-Gałczyński, właściciel Gadowa, sprowadził niemieckich osadników do Gadowskich Holendrów. W 1787 r. (Starosta von Adelnau) Franciszek Stadnicki założył olenderską osadę Białobłoty. W aktach wsie określa się mianem „gminy holendrów”. Do wszystkich tych miejsc przyjeżdżali pastorzy z Władysławowa 1).

Am 12., 13. und 14. Juli 1796 schlossen die Vertreter der erwähnten Dörfer mit dem Grafen Stadnicki in Anwesenheit der auf dem Gutshof zu Grodziec versammelten Gerichtskommission des Kreises Pyzdry (Peisern) einen Vertrag über die Einrichtung der evangelischen Pfarrgemeinde Grodziec 2). Der getroffenen Vereinbarung zufolge verpflichtete sich der Graf, alle Bauplätze zu schenken, auf denen die Kirche, das Pastorat, das Kantorhaus, die Wirtschaftsgebäude u. a. m. aufgeführt werden sollten; ebenso erklärte er sich bereit, den Evangelischen einen Platz zum Friedhof („am Wege zur Glashütte“) anzuweisen. Ferner stellte er seine tatkräftige Hilfe bei der Errichtung kirchlicher Bauten insofern in Aussicht, als er alles erforderliche Baumaterial – Holz, Ziegel, Kalk, Glas – zu geben versprach, „damit die Gemeinde durch diese Wohltat gefördert, um so früher den Bau des Gotteshauses und aller kirchlichen Gebäude vollführen könnte”. Sein Wohlwollen bekundete Stadnicki auch dadurch, daß er für den Pastor 2 Morgen Wiesen- und 1 Morgen Gartenland, dazu für den Kantor 1 Morgen Gartenland schenkte, wie auch ein jährliches Deputat (Getreide, Holz und Bier) für den Pastor und z. T. auch für den Kantor (Holz) bestimmte.

W dniach 12, 13 i 14 lipca 1796 r. w pałacu w Grodźcu przedstawiciele wspomnianych wsi podpisali umowę z hrabią Franciszkiem Stadnickim w obecności komisji sądowej powiatu pyzdrskiego w sprawie utworzenia ewangelickiej parafii Grodziec 2). Zgodnie z zawartym porozumieniem hrabia zobowiązał się do przekazania niezbędnych działek budowlanych, na których powstaną kościół, probostwo, dom kantora, zabudowania gospodarcze itp. Oświadczył też, że jest gotów wyznaczyć ewangelikom miejsce na cmentarz („w drodze do huty szkła”). Ponadto obiecał swoją bezgraniczną pomoc przy wznoszeniu budynków parafialnych w zakresie dostarczenia wszystkich niezbędnych materiałów budowlanych – drewno, cegłę, wapno, szkło – „aby wspólnota korzystała z tego dobrodziejstwa i tym szybciej mogła zakończyć się budowa domu Bożego i wszystkich budynków kościelnych”. Stadnicki również okazał życzliwość ofiarując pastorowi 2 morgi łąk i 1 morga ogrodu, kantorowi 1 morga ziemi ogrodowej, a także roczną składkę (zboże, drewno i piwo) przeznaczoną dla pastora, a częściowo także dla kantora (drewno).

Für sich und seine Nachkommen behielt er das Patronatsrecht vor, besonders bei Besetzung der Pfarrstelle, doch gestattete er die Abhaltung von Probepredigten vor der Gemeinde, die „ihm ihre Meinung über die Qualifikationen des Kandidaten vortragen dürfe”. Zum ersten Ortspastor der Gemeinde Grodziec wählten der Kirchenpatron und die Vertreter der Ortschaften einstimmig den Kandidaten der Theologie David Bergemann aus Fraustadt. Sie ersuchten zugleich das Königl. Konsistorium zu Posen, seine Ordination in kürzester Zeit zu vollziehen und ihn mit der Verwaltung von Grodziec zu betrauen 3). Zum Schluß erklärten Graf von Stadnicki und die Vertreter der Dörfer, „sie seien willens, diesen Vertrag immer einzuhalten und von ihm unter keinen Umständen zu weichen”. Dieser Fundationsakt wurde am 9. Januar 1797 von der südpreußischen Regierung zu Posen bestätigt.

Zastrzegł sobie i swoim potomkom prawo patronatu, zwłaszcza przy obsadzaniu pastorów, mimo to zezwolił na wygłaszanie próbnych kazań przed kongregacją, która „mogła wypowiedzieć się na temat kwalifikacji kandydata”. Patron grodzieckiego kościoła i przedstawiciele lokalni jednogłośnie zaaprobowali pierwszego miejscowego proboszcza kongregacji kandydata teologii Davida Bergemanna z Fraustadt (Wschowa), zwrócili się również do Konsystorza Królewskiego w Poznaniu o dokończenie jego święceń w jak najkrótszym czasie i powierzenie mu administracji Grodźca 3). Hrabia Stadnicki i przedstawiciele wsi „zawsze są [byli] skłonni dotrzymać tego kontraktu i pod żadnym pozorem nie odstępować od niego”. Akt erekcyjny został potwierdzony 9 stycznia 1797 roku przez rząd Prus Południowych w Poznaniu.

Schwer waren die Anfänge. Der Bau der Kirche, im J. 1797 begonnen, wurde erst 1803 vollendet. Das Gotteshaus war nicht groß, nur 14 Ellen hoch, in der Art einer „preußischen Mauer” gebaut, d. h. aus Holz mit dazwischengemauerten Ziegeln. Das Pfarrhaus, ein einfaches Holzgebäude (1800 errichtet), bestand aus drei kleinen Wohnräumen und war mit Stroh gedeckt. Das Kantorhaus und sämtliche Wirtschaftsgebäude (aus Holz mit Strohdach) erbaute Pastor Bergemann gleichfalls im J. 1800. Seine W irksamkeit in der Gemeinde dauerte 10 Jahre. Am 11. August 1807 starb er unerw artet „an Leibesschmerzen” im Alter von 41 Jahren. Seine irdische Hülle wurde am 13. August d. J. von Pastor Friedrich Heinrich Wilhelm Ernst Jonathan Grimm aus Stawiszyn in der alten Kirche vor dem Altar beigesetzt 4).

Początki były trudne. Budowa kościoła, rozpoczęta w 1797 roku, została ukończona dopiero w 1803 roku. Kościół był niewielki, wysoki na 14 łokci, zbudowany na zasadzie „muru pruskiego”, czyli z drewnianej konstrukcji wypełnionej cegłą. Plebania, prosty drewniany budynek (zbudowany w 1800 r.), składał się z trzech małych salonów i był kryty strzechą. Pastor Bergemann zbudował również dom kantora i wszystkie budynki gospodarcze (drewniane, kryte strzechą) w 1800 r. Jego działalność w zborze trwała 10 lat. W dniu 11 sierpnia 1807 r. zmarł niespodziewanie „na ból brzucha” w wieku 41 lat. Jego ziemskie ciało zostało 13 sierpnia złożone do grobu w starym kościele przed ołtarzem przez pastora Friedricha Heinricha Wilhelma Ernsta Jonathana Grimma ze Stawiszyna 4).

Die verwaiste Gemeinde berief zu ihrem Seelsorger Pastor Johann Christian Gottlieb Rissmann, aus Glogau gebürtig, der hier bis 1815 seines Amtes waltete. Er ging dann nach Ostrowo 5). In die Zeit seines Wirkens fallen die ernsten Ereignisse des Jahres 1812, die auf das religiöse Leben der kleinen Gemeinden nicht ohne Einfluß blieben.

Osierocony zbór wezwał do zarządzania parafią pastora Johanna Christiana Gottlieba Rissmanna, pochodzącego z Głogowa, który sprawował tu swój urząd do 1815 r. Następnie udał się do Ostrowa 5). Poważne wydarzenia roku 1812, które miały wpływ na życie religijne małych wspólnot, przypadły na czasy jego działalności.

Nach Pastor Rissmann trat 1815 das Pfarramt Pastor Johann Stegmann aus Krojanke an 5a). Unter seiner Leitung erbauten die Einge pfarrten zahlreiche Bethäuser (aus Holz mit Strohdach), so in Białobłoty, Groß-Orlin (1820) und Obory (1822).

Po pastorze Rissmannie w 1815 r. urząd parafialny objął pastor Johann Stegmann z Krojanke /Krajenka/5a). Pod jego kierownictwem parafia wybudowała liczne domy modlitewne (drewniane, kryte strzechą), m.in. w Białobłotach, Orlinie Dużej (1820) i Oborach (1822).

Das religiöse Leben des Kirchspiels litt eine Zeitlang unter sektiererischen Umtrieben. Im J. 1823 traten Schwärmer auf, die sich „Erweckte“ nannten, Versammlungen in Privathäusern abhielten und die Bibel nach eigenem Gutdünken deuteten. Eine besondere Verehrung genoß ein 16-jähriges Mädchen, das im Zustande der Verzückung über das Leben nach dem Tode zu wissen vorgab. Die Sekte breitete sich aber nicht aus. Nach wenigen Jahren verwarfen die „Erweckten“ ihre Irrlehren und kehrten in den Schoß der evangelischen Kirche zurück.

Życie religijne parafii cierpiało przez pewien czas na skutek sekciarskich machinacji. W 1823 roku pojawili się entuzjaści, którzy nazywali siebie „przebudzonymi”, organizowali zebrania w domach prywatnych i interpretowali Biblię według własnego uznania. Szczególnym podziwem cieszyła się 16-letnia dziewczynka, która w ekstazie udawała, że wie o życiu po śmierci. Sekta się nie rozwinęła. Po kilku latach „przebudzeni” odrzucili herezję i wrócili na łono kościoła ewangelickiego.

Der polnisch-russische Krieg 1830/31 zog die Gemeinde in Mitleidenschaft. Es war Pastor Stegmann nicht beschieden, in dieser schweren Zeit seinen Pfarrkindern dienen zu dürfen, denn schon am 29. Januar 1831 ging er im Alter von 69 Jahren heim. Er wurde auf dem evangelischen Waldfriedhof zu Grodziec bestattet.

Okres wojny polsko-rosyjskej 1830/31 r. był trudny dla mieszkańców ziemi grodzieckiej, w tym dla miejscowych ewangelików. Pastor Stegmann nie mógł służyć swoim parafianom w tym niełatwym okresie, ponieważ w wieku 69 lat wrócił do domu Pana 29 stycznia 1831 roku. Został pochowany w leśnym cmentarzu protestanckim w Grodźcu.

Die von 1831-1832 vakante Parochie erhielt dann in der Person des Pastors Joseph Spleszyński einen neuen Seelsorger. In seiner Arbeit richtete er sein Augenmerk hauptsächlich auf den Bau einer neuen Kirche, deren Notwendigkeit er erkannte, um so mehr, da das alte Gotteshaus ganz baufällig und fast nicht verwendbar war. Am 1. September 1834 fand in der Angelegenheit des Kirchbaues eine Versammlung statt, an der neben dem Ortspastor auch Sup. Modi aus Kalisch teilnahm sowie die Kirchenvorsteher: Gottfried Kurtz aus Grodziec, August Matheke aus Alt-Grądy, Georg Heintz aus Borowiec, Gottlieb Janott aus Konary, Gottfried Reich aus Wielołęka, Gottlieb Drewitsch aus Neu-Grądy, Johann Rentz aus Białobłoty und Christoph Polsfuth aus Klein-Orlin. Außerdem erschienen noch zu dieser so überaus wichtigen Beratung die Gemeinde Schulzen: Michael Lempke aus Borowiec, Andreas Fengler aus Konary, Gottfried Gützel aus Wielołęka und Gottfried Splistösser aus Neu-Grądy. Die Versammelten beschlossen, eine neue Kirche mit einem Fassungsraum für 800 Personen zu erbauen. Plan und Kostenanschlag fertigte der Wojewodschaftsbaurat Reinstein in Kalisch an. Zur Überprüfung des Kostenanschlags hielt Pastor Spleczyński am 5. Oktober d. J. mit den Kirchenvorstehern, Kantoratsvorstehern und Gemeindeschulzen eine zweite Besprechung ab, bei der über die Bedeckung der Kirche mit Dachziegeln (nicht mit Zinkblech, wie anfänglich beabsichtigt war) und die Herbeischaffung des Baumaterials verhandelt wurde. Auf Veranlassung der Kalischer Wojewodschaft ist am 18. November 1834 in Gegenwart des Sup. Modl, Baurat Reinstein und des Kirchenkollegiums von Grodziec ein Protokoll über die völlige Unverwendbarkeit des alten Gotteshauses und die dringende Notwendigkeit des Kirchbaues verfaßt worden. Kurz darauf wurde der Kostenanschlag von 47 209 ZI.

Parafia, która była nieczynna w latach 1831-1832, otrzymała nowego proboszcza w osobie pastora Józefa Spleszyńskiego. W swojej pracy skupiał się on głównie na budowie nowego kościoła, dostrzegał konieczność tym bardziej, że stary kościół był bardzo zniszczony i prawie bezużyteczny. 1 września 1834 roku odbyło się spotkanie w sprawie budowy kościoła, w którym oprócz miejscowego pastora sup. Modlego z Kalisza i przedstawicieli parafialnych: Gottfrieda Kurtza z Grodźca, Augusta Matheke ze Starych Grądów, Georga Heintza z Borowca, wziąli udział Gottlieb Janott z Konarów, Gottfried Reich z Wielołęki, Gottlieb Drewitsch z Nowych Grądów, Johann Rentz z Białobłót i Christoph Polsfuth z Orliny Małej. Ponadto na te niezwykle ważne konsultacje przyjechali przedstawiciele szkolnictwa: Michael Lempke z Borowca, Andreas Fengler z Konar, Gottfried Gützel z Wielołęki i Gottfried Splistösser z Nowych Grądów. Zgromadzenie zdecydowało o budowie nowego kościoła mogącego pomieścić 800 osób. Lokalny doradca budowlany Reinstein z Kalisza przygotował plan i kosztorys. Aby zapoznać się z kosztorysem, pastor Spleczyński odbył 5 października tego roku drugie spotkanie z przedstawicielami parafii, przewodniczącymi rad kantorów i nauczycielami parafialnymi, podczas którego negocjował pokrycie kościoła dachówką (nie blachą cynkową, jak pierwotnie planowano) i zakupem materiałów budowlanych. Z inicjatywy województwa kaliskiego 18 listopada 1834 r. w obecności sup. Modlego, Baurata Reinsteina i rady parafialnej w Grodźcu sporządzono protokół o całkowitej niezdatności do użytku starego kościoła i pilnej potrzebie budowy nowego.

Kurz darauf wurde der Kostenanschlag von 47 209 ZI. 7 Gr. endgültig ausgearbeitet, und am 7. Juni 1836 verpflichtete sich die Gemeinde, die Summe von 24 214 Zł. 29,5 Gr. in drei Bauraten aufzubringen. Und zwar sollte die erste Rate nach der Grundsteinlegung, die zweite nach der Aufführung des Rohbaues und die dritte nach Vollendung der Kirche zahlbar sein. Die Restsumme von 22 994 Zt. 7 Gr. sollte nach dem Fundationsakte die Gutsherrschaft Grodziec tragen. Doch konnte sie ihrer Verpflichtung nicht nachkommen, weil nämlich die Regierung sie in Zwangsverwaltung nahm und gleichzeitig die evangelische Gemeinde am 28. Dezember 1836 benachrichtigte, daß für sämtliche Baukosten die Eingepfarrten selbst aufkommen müßten, wiewohl auch sie bereit sei, eine Beihilfe zu bewilligen. Dieses Schreiben entmutigte sehr den Ortspastor und die Gemeinde. Der Neubau der Kirche schien infolge dieser Stellungnahme der Behörden undurchführbar zu sein. Denn es konnten dem armen Kirchspiel noch größere Opfer nicht zugemutet werden. Deshalb ruhte die Bau-Angelegenheit. Im J. 1839 verließ Pastor Spleszyński Grodziec und übernahm die Verwaltung der evangelisch reformierten Gemeinde Warschau 6).

Wkrótce oszacowano inwestycję na 47 209 złotych 7 groszy. Ostatecznie udało się to dopracować i 7 czerwca 1836 r. wspólnota zgodziła się zapłacić kwotę 24 214 złotych 29,5 groszy do wypłacenia w trzech ratach budowlanych. Pierwsza rata powinna być płatna po położeniu kamienia węgielnego, druga po wykonaniu stanu surowego, a trzecia po ukończeniu budowy kościoła. Pozostała suma 22 994 złotych 7 groszy zgodnie z aktem erekcyjnym powinien wnieść dwór w Grodźcu. Nie mógł jednak wypełnić swojego zobowiązania, ponieważ został objęty administracją egzekucji sądowej i jednocześnie poinformował wspólnotę protestancką 28 grudnia 1836 r., że parafia będą musieli sami pokryć wszystkie koszty budowy, choć dwór był gotów przyznać pomoc. List ten bardzo zniechęcił miejscowego pastora i zbór. Odbudowa kościoła okazała się niewykonalna w wyniku tego oświadczenia dworu. Nie można było już oczekiwać, że biedna parafia poniesie jeszcze większe wyrzeczenia. Dlatego sprawa budowy została wstrzymana. W 1839 r. pastor Spleszyński opuścił Grodziec i objął administrację parafii ewangelicko-reformowanego w Warszawie 6).

Während der Vakanz administrierte die Parochie Pastor Karl Friedrich Orive aus Stawiszyn, der nach erfolgter Wahl von der Regierung am 24. Juli 1841 als Ortspastor bestätigt wurde. Der neue Seelsorger war auf das Wohl seines Kirchspiels sehr bedacht, wobei ihm vornehmlich der Kirchbau am Herzen lag. Die Urkunden des Pfarrarchivs zeugen davon. Am 13. April 1841 veranlaßte er die Gemeinde, einen höheren Baubeitrag zu bewilligen und den Kostenanschlag so zu verteilen, daß Landwirte von je einer Hufe 87 ZI., Knechte und Einwohner (Mieter) zu 6 Zt., Mägde und Einwohnerinnen zu 4 Zł. zahlen sollten. Hingegen hatten die Mitglieder des Kantorats Obory, das vom Pfarrort weit entfernt liegt, von der Hufe nur 58 Zł., Knechte und Einwohner nur 4 Zł., Mägde und Einwohnerinnen 3 Zł. zu leisten. Diese Vergünstigung wurde ihnen auch deshalb zuteil, weil sie auf eigene Kosten ein Bethaus erbaut hatten. Durch diese Verteilung des Kostenanschlages hoffte man, eine Bausumme von 37 410 Zł. 22 Gr. zu erzielen, und zwar nach Abzug all der Beträge, die aus verschiedenen Gründen nicht eingezogen werden konnten (niedobory). Den Fehlbetrag von 9798 Zł. 20 Gr. sollte die Regierung, die man darum ersuchte, als Unterstützung bewilligen.

W czasie wakatu parafią administrował proboszcz Karl Friedrich Orive ze Stawiszyna, który 24 lipca 1841 r. został zatwierdzony przez władze na proboszcza w Grodźcu. Nowy proboszcz był bardzo zaniepokojony dobrem swojej parafii, a budowa kościoła była dla niego szczególnie ważna. Świadczą o tym dokumenty w archiwach parafialnych. 13 kwietnia 1841 r. nakazał zgromadzeniu zatwierdzić wyższe opłaty budowlane i rozdzielić kosztorys tak, aby gospodarz z jedną hufą (od 7 do 15 ha) zapłacił po 87 złotych, parobek po 6 zł, dziewczyna służąca po 4 zł. Z kolei członków kantoratu Obory, położonego daleko od parafii, stać było tylko na 58 zł od hufy, 4 zł od parobka, 3 zł od służącej. Ten przywilej został im dany, ponieważ na własny koszt zbudowali dom modlitewny. Przy takim podziale szacunku policzono, że koszt budowy wyniesie 37 410 złotych 22 groszy po potrąceniu wszystkich kwot, których z różnych powodów nie można było pobrać (niedobory). Brakujące 9798 zł 20 gr. powinno być udzielone jako wsparcie ze strony dworu.

Graf von Bieliński, der spätere Gutsherr von Grodziec, zeigte anfänglich Verständnis für den Kirchbau. Nach einem evangelischen Gottesdienst, dem er beiwohnte, erklärte er mündlich und hernach auch schriftlich: „als Kirchenpatron bin ich gewillt, den Bau des Gotteshauses nach Kräften zu fördern… In einem Zeitraum von 8 Jahren liefere ich sämtliche Dachziegeln (laut dem Kostenanschlag auf 10 426 Zt. berechnet) und alles Bauholz (auf 4938 Zł. geschätzt)”. Doch dies unter der Bedingung, die Gemeinde müsse das von ihm zu liefernde Material auf eigene Kosten bearbeiten und auf den Bauplatz, den er ihr selbst anweisen werde, heranfahren.

Hrabia Bieliński, kolejny właściciel Grodźca, początkowo wykazywał zrozumienie dla budowy kościoła. Po nabożeństwie ewangelickim, w którym uczestniczył, oświadczył ustnie, a później także na piśmie: „Jako patron kościoła, jestem gotów wesprzeć budowę domu Bożego, jak tylko mogę… Za 8 lat dostarczę wszystkie blachodachówki (liczone według kosztorysu 10.426 zł) oraz całe drewno konstrukcyjne (szacowane na 4.938 zł)”. Ale to pod warunkiem, że wspólnota sama przetworzy dostarczony materiał budowlany na własny koszt i przewiezie na plac budowy, który został przydzielony.

Die Hoffnung, die man auf die Hilfe der Behörden setzte, erfüllte sich nur z. T. Im Schreiben vom 2. März 1842 teilte die Regierungskommission mit, sie bestätige den Plan und den Kostenanschlag für den Neubau der Kirche, und erklärte ihre Bereitwilligkeit, die fehlende Summe aus dem evangelischen Fonds beizusteuern.

Nadzieja, jaką pokładano w pomocy władz, spełniła się tylko w części. W liście z 2 marca 1842 r. komisja rządowa ogłosiła, że potwierdziła plan i kosztorys nowego budynku kościoła oraz zadeklarowała gotowość wniesienia brakującej kwoty z funduszu protestanckiego.

Der Kirchbau gewann immer mehr greifbare Gestalt. Am 14. August 1843 beschloß das Kreisbauamt in Konin, den Bau auf administrativem Wege durchzuführen, um so mehr als sich kein Bauunternehmer für seine Übernahme geneigt zeigte. Alexander Pawłowski, der Gutsverwalter von Grodziec, begann 1846 als Bevollmächtigter des Grafen den Bau des Gotteshauses. Es wurde gegen den Wunsch vieler Gemeinde Flieder, auf einem Sandhügel errichten. Die feierliche Grundsteinlegung der Kirche fand in Gegenwart des Sup. Modl am 9. August 1846 statt. Bald war auch der Rohbau (bis zum Dach) fertig. Da trat unerwartet eine Unterbrechung der A rbeit ein, teils weil die Gutsherrschaft ihren Verpflichtungen nicht nachkommen wollte, teils auch weil der tatkräftige Gutsverwalter Pawłowski Grodziec verlassen hatte. Pastor Orive blieb ungeachtet aller Schwierigkeiten nicht untätig. Er verhandelte mit dem Kreisbauamt, dem Grafen Bieliński, unternahm Schritte beim Sup. Modl-Kalisch, beim Konsistorium, um nur den Bau vorwärtszubringen.

Budynek kościoła przybierał coraz bardziej namacalną formę. 14 sierpnia 1843 r. Powiatowy Zarząd Budowlany w Koninie podjął decyzję o prowadzeniu budowy drogą administracyjną, tym bardziej, że żaden przedsiębiorca budowlany nie był skłonny jej przyjąć. Aleksander Pawłowski, zarządca majątku ziemskiego Grodziec, rozpoczął budowę kościoła w 1846 roku jako przedstawiciel hrabiego. Budowanie na piaszczystym wzgórzu było sprzeczne z życzeniem miejscowej ludności. Uroczyste wmurowanie kamienia węgielnego pod kościół odbyło się w obecności sup. Modla 9 sierpnia 1846 r. Wkrótce stan surowy (aż po dach) został ukończony. Nastąpiła nieoczekiwana przerwa w pracy, częściowo dlatego, że dwór nie chciał wywiązywać się ze swoich zobowiązań, a częściowo z powodu opuszczenia Grodźca przez energicznego zarządcę Pawłowskiego. Pastor Orive, pomimo trudności, nie pozostał bezczynny. Negocjował z Powiatowym Zarządem Budowlanym, hrabią Bielińskim, podjął kroki u sup. Modla z Kalisza i w Konsystorzu, aby przyspieszyć budowę.

Indessen drohte die alte baufällige Kirche einzustürzen. Daher sahen sich die Behörden genötigt, die Versiegelung der Kirche anzuordnen. Das geschah am 24. Oktober 1850. Durch diese Maßnahme stieß die Abhaltung von Gottesdiensten auf Schwierigkeiten, denn das unvollendete neue Gotteshaus konnte noch nicht benutzt werden. Infolgedessen bat das Grodziecer Kirchenkollegium das Kreisamt zu Konin, die alte Kirche so weit ausbessern zu lassen, bis die neue erbaut werde. Das Kreisamt ging jedoch darauf nicht ein. Es ist anzunehmen, daß die Gottesdienste mangels eines geeigneten Raumes im Freien stattfanden. Zu Pfingsten 1852 feierte die Gemeinde in der innen noch nicht hergerichteten Kirche ihren ersten Gottesdienst. Sie tat dies ungern, weil sie befürchtete, der weitere Bau könnte dadurch beeinträchtigt werden. Diese Bedenken suchte Sup. Modl zu zerstreuen. Im Schreiben vom 26. Mai 1852 munterte er „seine lieben Pfarrkinder zu Grodziec” auf, nicht zu verzagen, sondern an das Gelingen des begonnenen Werkes zu glauben. „Seid fest überzeugt – schrieb er – daß die Abhaltung gottesdienstlicher Versammlungen in der neuen Kirche den Bau derselben nicht im geringsten hindern werde. Euer alter Superintendent, unter dessen Augen ein Teil von Euch aufgewachsen und der andere sein Greisenalter erreicht, wird alles aufbieten, damit Eure Kirche ausgebaut und mit einem Turm geschmückt werde“. Diese tröstenden, väterlichen Worte flößten vielen neuen Mut und neue Freudigkeit ein. Trotz allem – der Bau stockte. Das Dach auf der Kirche war nur zur Hälfte notbehelflich gedeckt, der Turm nicht gebaut, das Innere des Gotteshauses nicht vollendet. Dennoch erlahmte der Eifer des Kirchenkollegiums nicht. Am 22. Mai 1852 schloß es mit dem Orgelbaumeister und Tischler Karl Köhler aus Kalisch einen Vertrag, demzufolge dieser sich verpflichtete, die Orgel umzubauen und sie in der neuen Kirche aufzustellen; außerdem sollte er Kanzel, Altar, Taufstein und Altargeländer liefern. Zu gleicher Zeit bestellte der Kirchenvorstand bei ihm auch Bänke, Liedertafeln u. a. m. Sämtliche Arbeiten wurden 1853 ausgeführt.

W międzyczasie stary zniszczony kościół groził zawaleniem. Dlatego dwór poczuł się zmuszony nakazać zapieczętowanie kościoła. Stało się to 24 października 1850 roku. W wyniku tego działania sprawowanie nabożeństw napotkało trudności, ponieważ niedokończony nowy kościół nie mógł być jeszcze używany. W efekcie rada kościelna w Grodźcu zwróciła się do starostwa konińskiego o naprawę starego kościoła do czasu budowy nowego. Starostwo jednak nie udzieliło odpowiedzi. Można przypuszczać, że nabożeństwa odbywały się w plenerze ze względu na brak odpowiedniego pomieszczenia. W Zielone Świątki 1852 r. zbór świętował swoje pierwsze nabożeństwo w kościele, który nie został jeszcze ukończony. Nie chciano tego zrobić, ponieważ obawiano się, że może to mieć wpływ na dalszą budowę. Sup. Modl próbował rozwiać te obawy. W liście z 26 maja 1852 r. zachęcał „swoich drogich parafian w Grodźcu”, aby nie rozpaczali, ale wierzyli w powodzenie rozpoczętej pracy. „Bądźcie głęboko przekonani – pisał – że organizowanie spotkań religijnych w nowym kościele w żadnym razie nie przeszkodzi w jego zbudowaniu. Wasz stary superintendent, na którego oczach część z was dorastała, a druga osiągnęła starość, zrobi wszystko, by rozbudować wasz kościół i ozdobić go wieżą”. Te pocieszające, ojcowskie słowa dodały wielu odwagi i radości. Mimo wszystko – budowa utknęła w martwym punkcie. Tylko połowa dachu kościoła została prowizorycznie przykryta, wieża nie została zbudowana, a wnętrze kościoła nie zostało ukończone. Mimo to zapał rady kościelnej nie zachwiał się. 22 maja 1852 r. zawarto kontrakt z organmistrzem i stolarzem Karlem Köhlerem z Kalisza, na mocy którego zobowiązał się do przebudowy organów i ustawienia ich w nowym kościele; miał też dostarczyć ambonę, ołtarz, chrzcielnicę i balustradę ołtarza. W tym samym czasie rada kościelna zamówiła u niego również ławki, pulpity do hymnów itp., prace przeprowadzono w 1853 roku.

Jahre vergingen, aber die Vollendung des Gotteshauses verzögerte sich immer mehr. Das Innenministerium verfügte wohl am 12. Mai 1859, Graf Bieliński sei verpflichtet, den Kirchbau gemäß dem erstmaligen Plan und Kostenanschlag zu vollenden. Bald darauf starb Graf Bieliński (1860), was für den Weiterbau recht ungünstig war. Die verw. Gräfin Virginia von Bielińska, an die sich nun das Grodziecer Kirchenkollegium immer wieder in der Bausache wandte, stellte 1865 eine Unterstützung von 5000 Zł. in Aussicht, ohne jedoch ihr Versprechen einzulösen. Die Kalischer Superintendentur sah daher keinen ändern Ausweg als die Hilfe der Regierung anzurufen. Letztere bewog durch ihre Maßnahmen die Gräfin, den übernommenen Verpflichtungen der Gutsherrschaft Genüge zu tun. Am 22. September 1866 war der Bau der Kirche, der 20 Jahre dauerte, beendet 7).

Lata mijały, a ukończenie domu Bożego opóźniało się bez końca. W dniu 12 maja 1859 r. Ministerstwo Spraw Wewnętrznych zadekretowało, że hrabia Bieliński został zobowiązany do dokończenia budowy kościoła według wstępnego planu i kosztorysu. Wkrótce zmarł Piotr Bieliński (1860), co było bardzo niekorzystne dla dalszej budowy. Owdowiała hrabina Wirginia Bielińska, do której rada kościelna w Grodźcu wielokrotnie zwracała się w sprawach budowlanych, przekazała w 1865 r. 5000 złotych dla widoku i bez zrealizowania w pełni obietnic. Kaliska Superintendentura nie widziała innego wyjścia jak wezwać władze o pomoc. Ten ostatni krok uczyniła hrabina ze swojego majątku, aby wypełnić zobowiązania dworu. W dniu 22 września 1866 roku zakończono trwającą 20 lat budowę kościoła 7).

Am 2. August 1860 wurde zugleich mit dem alten Gotteshaus (St. Petri- und Pauli-Kirche) auch das baufällige Kantorgebäude abgetragen. Den Plan und Kostenanschlag zur Errichtung eines Pfarrund Kantorhauses bestätigte die Regierung am 9. März 1863. Im Frühjahr n. J. ist der Pastoratsbau durch den Architekten Reich aus Pieschen begonnen und 1868 vollendet worden. Er kostete 2971 Rub. 33 Kop., wobei das Konsistorium 750 Rub. bewilligte.

W dniu 2 sierpnia 1860 r. zniszczony budynek kantora został zburzony w tym samym czasie co stary kościół (kościół św. Piotra i Pawła). Rząd potwierdził plan i kosztorys budowy pastorówki i domu kantora w dniu 9 marca 1863 roku. Budowa domu pastora rozpoczęła się wiosną następnego roku przez architekta Reicha z Pieschen i została ukończona w 1868 roku. Kosztował 2971 rubli 33 kopiejki, przy czym konsystorz zatwierdził sumę 750 rub.

Am 9. März 1868 brach auf dem Pfarrgrundstück Feuer aus, welches die Wirtschaftsgebäude des Pastorats und das alte Pfarrhaus einäscherte. Durch den Brand sah sich die Gemeinde vor neue Aufgaben gestellt. Die Gutsherrschaft wies dem Kantor vorläufig eine Wohnung zu, während man die Schule zeitweilig in die Sakristei der neuen Kirche verlegte.

W dniu 9 marca 1868 r. na działce parafialnej wybuchł pożar, w wyniku którego spaliły się budynki gospodarcze pastoratu i stara plebania. Pożar postawił zbór przed nowymi zadaniami. Hrabiostwo przydzieliło kantorowi mieszkanie, a szkołę tymczasowo przeniesiono do zakrystii nowego kościoła.

Die Obliegenheiten des Küsters erfüllten in der Gemeinde anfänglich zwei hierfür gewählte sogenannte „Kirchenväter“. Da sie wohl zu viel zu tun hatten, so übertrugen sie dieses Amt um 1850 einem Manne namens Gottfried Blesing, der somit der erste Küster von Grodziec war.

Początkowo obowiązki kościelnego pełniło dwóch wybranych w tym celu tzw. „ojców kościoła”. Ponieważ prawdopodobnie mieli zbyt wiele do zrobienia, około 1850 roku przenieśli ten urząd na człowieka o nazwisku Gottfried Blesing, który był tym samym pierwszym kościelnym w Grodźcu.

Am 16. Mai 1872 wechselte die Gutsherrschaft ihren Besitzer: Graf Mieczysław v. Kwilecki erwarb Grodziec. Durch den Gemeindevogt kündigte er dem Kantor die Wohnung und bekundete durch sein sonstiges Verhalten seine Abneigung dem evangelischen Kirchspiel gegenüber. Das enge, wenn auch nicht immer reibungslose Verhältnis, das jahrzehntelang zwischen dem Dominium Grodziec und der evangelischen Parochie herrschte, löste sich. Das auf Grund der Erektionsurkunde vom 9. Januar 1797 zustehende Deputat ging der Gemeinde verloren, weil es hypothekarisch nicht gesichert war (Prozeß 1884).

W dniu 16 maja 1872 r. dwór zmienił właściciela: hrabia Mieczysław Kwilecki przejął Grodziec. Za pośrednictwem urzędnika gminnego wymówił mieszkanie kantorowi, a innym swoim zachowaniem wyraził niechęć do protestanckiej parafii. Deputaty zagwarantowane zborowi aktem erekcyjnym z 9 stycznia 1797 r. zostały unieważnione, ponieważ nie były zabezpieczone hipoteką (proces w 1884). Mocny, choć nie zawsze bez tarcia, związek istniejący od dziesięcioleci między dominium Grodziec a parafią protestancką rozpadł się.

In vorbildlicher Treue und Hingabe verwaltete Pastor Orive Grodziec. Das Wohl der Gemeinde bestimmte stets sein Handeln, auch wenn er persönlich darunter zu leiden hatte. Seine äußere Lage beschattete die Sorge um ein menschenwürdiges Dasein. Insonderheit schwer müssen für ihn die Jahre 1865-1876 gewesen sein, denn er klagt, die Parochie schulde ihm seit geraumer Zeit das Gehalt, und das Dominium gebe ihm nicht das Deputat. Die materielle Not verschärfte sich für ihn dermaßen, daß er neben seiner pastoralen Arbeit noch das Amt eines Schreibers in der politischen Gemeinde Grodziec bekleidete. Am 3. August 1876 ist er im Alter von 72 Jahren gestorben.

Pastor Orive zarządzał Grodźcem z wzorową lojalnością i oddaniem. Dobro wspólnoty zawsze determinowało jego działania, nawet jeśli osobiście z tego powodu cierpiał. Jego wygląd zewnętrzny budził troskę o godną egzystencję. Lata 1865-1876 musiały być dla niego szczególnie trudne, bo skarżył się, że parafia od dawna jest mu winna pensję i że dominium nie przyznało mu deputatu. Braki materialne stały się dla niego tak dotkliwa, że oprócz pracy duszpasterskiej pełnił również funkcję referenta Urzędu Gminnego w Grodźcu. Zmarł 3 sierpnia 1876 roku w wieku 72 lat.

Nach seinem Tode administrierte das Kirchspiel Pastor Erdmann aus Zagórów, der dann von 1878-1892 Seelsorger von Grodziec war. 1883 bezog er von der Firma Schlag u. Söhne in Schweidnitz eine Orgel für 2357 Rub. – Es wird erzählt, Pastor Erdmann sei auf der Kanzel während der Predigt plötzlich erkrankt, so daß er aus der Kirche getragen werden mußte. Im Pfarrgarten soll er verschieden sein. (17. Oktober 1892).

Po jego śmierci parafią zarządzał pastor Erdmann z Zagórowa, ówczesny duszpasterz grodziecki w latach 1878-1892. W 1883 roku kupił od firmy Schlag u. Söhne w Schweidnitz organy za 2357 rubli. – Opowiadano, że pastor Erdmann nagle zasłabł na ambonie podczas kazania i trzeba go było wynieść z kościoła. Stało się to w ogrodzie parafialnym według innych (zmarł 17 października 1892).

Mit der Verwaltung von Grodziec betraute das Konsistorium Pastor Joseph Rosenberg aus Stawiszyn, der es bis 1894 bereiste. Von 1894-1898 (April) wirkte hier Pastor August Loth, z. Zt. erster Pastor der Warschauer evang.-lutherischen Gemeinde. Nach dem Jahresbericht 1895 wohnten damals im Bereich des Kirchspiels 20 reformierte Personen, die der Żychliner Pastor geistlich betreute. Am 13. April 1898 bat Pastor Loth das Konsistorium, ihn von der Leitung des Grodziecer Pfarramtes zu entbinden und zum Administrator von Rawa und des Filials Błędów zu ernennen. Das Konsistorium willfahrte diesem Ersuchen und erklärte gleichzeitig Grodziec für vakant. Da sich jedoch keine Kandidaten meldeten, so übertrug es die Administration von Grodziec (bis September 1899) wiederum Pastor Rosenberg aus Stawiszyn. Um die freie Pfarrstelle bewarb sich Pastor Arnold Hoffmann aus Rożyszcze, dessen Kandidatur aber das Konsistorium nicht bestätigte, weil er nicht zum Bestände der Pastoren des Warschauer Konsistorialbezirks gehörte. Unterdessen übersiedelte Pastor Rosenberg nach Konstantynow, und Administrator von Grodziec wurde vom 10. September 1899 Pastor Karl Henkel aus Konin. Am 29. Oktober 1900 erhielt die Gemeinde wieder einen eigenen Seelsorger, Pastor Rudolf Buse.

Konsystorz powierzył zarządzanie Grodźcem pastorowi Josephowi Rosenbergowi ze Stawiszyna, który przyjeżdżał tu do 1894 roku. Pastor August Loth pracował tu w latach 1894-1898 (kwiecień); Obecnie jest pierwszym pastorem warszawskiego zboru ewangelicko-luterańskiego. Według raportu rocznego z 1895 r. na terenie parafii mieszkało 20 osób reformowanych, którymi duchowo opiekował się pastor żychliński. W dniu 13 kwietnia 1898 r. pastor Loth zwrócił się do Konsystorza o zwolnienie go z zarządu parafii grodzieckiej i powołanie go na administratora Rawy i filii Błędów. Konsystorz przyjął tę prośbę i jednocześnie ogłosił wakat w Grodźcu. Ponieważ jednak nie zgłoszono żadnych kandydatów, administrację Grodźca (do września 1899 r.) ponownie powierzono pastorowi Rosenbergowi ze Stawiszyna. O stanowisko proboszcza ubiegał się pastor Arnold Hoffmann z Rożyszcze, ale konsystorz nie potwierdził jego kandydatury, ponieważ nie figurował on w spisie pastorów warszawskiego okręgu konsystorskiego. W międzyczasie pastor Rosenberg przeniósł się do Konstantynowa, a administratorem Grodźca został 10 września 1899 r. pastor Karl Henkel z Konina. Dnia 29 października 1900 roku kongregacja przyjęła własnego duszpasterza, pastora Rudolfa Buse.

Von der Erkenntnis ausgehend, daß die Arbeit der Kantoren für die Gemeinde äußerst wichtig ist, veranstaltete Pastor Buse Kantorenkonferenzen, die sich großer Beliebtheit erfreuten. Seit dem 8. Juli 1910 wirkte er auch als Superintendent der Kalischer Diözese. Im Weltkrieg 1914 von den Kosaken verhaftet, wurde er nach Rußland verbannt 8). Nach schwerem Leiden verschied er am 3. Januar 1917 in Saratow, wo er am 5. Januar d. J. von seinem Vorgänger im Grodziecer Pfarramt, Pastor August Loth, bestattet wurde.

Zdając sobie sprawę, że praca kantorów jest niezwykle ważna dla zgromadzenia, pastor Buse organizował konferencje kantorów, które cieszyły się dużym zainteresowaniem. Od 8 lipca 1910 r. pełnił również funkcję superintendenta diecezji kaliskiej. W czasie wojny w 1914 r. został aresztowany przez Kozaków i zesłany do Rosji 8). Po ciężkich cierpieniach zmarł 3 stycznia 1917 roku w Saratowie, gdzie 5 stycznia tego roku został pochowany przez swojego poprzednika w parafii Grodziec, proboszcza Augusta Lotha.

Die Bedienung von Grodziec übernahm Pastor Sachs aus Turek. Im Juni 1915 kam hierher Pastor Otto Krenz, der bis 1919 amtierte. Nachdem Pastor Sachs die Gemeinde abermals verwaltet hatte, trat am 1. Mai 1922 das Pfarramt Pastor Adolf Gustav Ulbrich an.

Służbę w Grodźcu przejął pastor Sachs z Turka. Pastor Otto Krenz przybył tu w czerwcu 1915 roku, który sprawował urząd do 1919 roku. Po ponownym zarządzaniu zborem przez pastora Sachsa pastor Adolf Gustav Ulbrich objął urząd proboszcza 1 maja 1922 r.

Da die Wirtschaftsgebäude niederbrannten, baute er 1923 neue auf. In den Jahren 1924/25 umgab er den Kirchplatz mit einem schönen Ziegelzaun, wofür u. a. aus Amerika von den ehemaligen Gemeindegliedern 481,50 Doll, einflossen. An der Frontseite des Pfarrhauses erbaute Pastor Ulbrich gleichfalls aus freiwilligen Gaben einen Zaun. Im J. 1924 brannte das Bethaus in Orlina-Wielka ab. Es wurde dann wieder aufgebaut, erweitert und mit einem Chor versehen. Kaum war es errichtet, so wollte es sich der Schulaufsichtsrat der gmina Rzgów aneignen. Dem widersetzte sich die Gemeinde. Es kam zu einem langwierigen Prozeß, der erst im Höchsten Verwaltungsgericht zugunsten der evangelischen Parochie entschieden wurde.

Gdy spłonęły budynki gospodarcze, w 1923 r. wybudował nowe. W latach 1924-25 otoczył plac kościelny pięknym ceglanym ogrodzeniem, dla którego napłynęło między innymi 481,50 dolarów z Ameryki od dawnych parafian. Przed plebanią pastor Ulbrich zbudował również ogrodzenie z dobrowolnych datków. W 1924 r. spłonął dom modlitewny w Orlinie Wielkiej. Następnie został odbudowany, rozbudowany i uzupełniony o chór. Zarząd szkolny gminy Rzgów zaraz po wybudowaniu chciał go przejąć. Wspólnota była temu przeciwna. Rezultatem był długotrwały proces, który został rozstrzygnięty dopiero przez Naczelny Sąd Administracyjny na korzyść parafii ewangelickiej.

Am 27. Juni 1926 beging die Gemeinde nach vielen Jahren wieder ein Missionsfest, an dem sich die Pastoren: Konsistorialrat Loth, Friedenberg, Erich Buse, Gross und Doberstein beteiligten.

27 czerwca 1926 r. Kongregacja po latach ponownie obchodziła święto misyjne, w którym wzięli udział pastorzy: konsistorialrat Loth, Friedenberg, Erich Buse, Gross i Doberstein.

Auf Grund des Vermächtnisses vom 9. Januar 1797 besitzt die Gemeinde: 1 Morgen Land und 2 Morgen Wiese (bei Stare-Grądy) für den Pastor und 1 Morgen Land für den Kantor. Im J. 1927 erwarb das Kirchspiel auf Pastor Ulbrichs Anregung noch 9,5 Morgen Land für 10 000 Zł. Dieses Land kaufte man, damit der Ortspastor sein eigenes Gespann zur Bereisung der Gemeinde habe. 1929 wurde die Orgel ausgebessert und eine Gemeindebücherei eingerichtet. Am 9. September 1934 erhielt das Kirchspiel das Vermögen des Kantorats Obory (Betsaal, Schulhaus, Wirtschaftsgebäude und 15 Morgen Land) von der gmina Szymanowice zurück, das im J. 1919 der „dozór szkolny” übernommen hatte. Den hiergegen angestrengten Prozeß gewann die evangelische Gemeinde. Es ist dies das dritte Kantorat (Orlina Wielka, Obory und Gadow), das endgültig Eigentum der Gemeinde Grodziec geworden ist. Um Białobłoty (12 Morgen) und Wojciechów (5 Morgen) wurden des gleichen Prozesse angestrengt. Um die Wiedergewinnung dieser Kantorate, wie auch um den Ausbau des gesamten Gemeindewesens, erwarb sich Pastor Ulbrich bleibende Verdienste.

Na podstawie zapisu z 9 stycznia 1797 r. wspólnota posiada: 1 morgę ziemi i 2 morgi łąk (koło Starych Grądów) dla pastora i 1 morgę dla kantora. W 1927 r. parafia za namową pastora Ulbricha kupiła 9,5 morgi ziemi za 10 000 zł. Ta ziemia została kupiona, aby lokalny pastor miał własny zaprzęg do objazdu całej parafii. W 1929 r. wyremontowano organy i utworzono bibliotekę parafialną. W dniu 9 września 1934 r. parafia odzyskała majątek kantoratu Obory (sala modlitewna, budynek szkolny, budynek gospodarczy i 15 mórg ziemi) od gminy Szymanowice, którą w 1919 r. przejął dozór szkolny. Wspólnota protestancka wygrała wytoczony przeciwko niej proces. To już trzy kantoraty (Orlina Wielka, Obory i Gadów), których majątek ostatecznie przeszedł na własność wspólnoty Grodziec. Wobec Białobłotów (12 mórg) i Wojciechowa (5 mórg) rozpoczęto podobny proces. Pastor Ulbrich wniósł trwałe zasługi w odzyskaniu tych kantoratów, jak również we wzmocnieniu całej wspólnoty.

Der religiös-sittliche Zustand der Parochie ist zufriedenstellend. Der Kirchenbesuch ist gut, Bibeln und Andachtsbücher sind überall vorhanden, Andachten werden in vielen Familien gehalten.

Stan religijny i moralny parafii jest zadowalający. Uczęszczanie do kościoła jest dobre, Biblie i księgi dewocyjne są wszędzie, a modlitwy odmawiane są w wielu rodzinach.

In der Gemeinde herrschen noch besondere Sitten und Bräuche. So vollzieht z. B. der Ortspastor alle Beerdigungen, auch die der Kinder. Die Konfirmation findet hier immer am Gründonnerstag statt.

W zborze nadal panują szczególne zwyczaje i tradycje. Tak więc np. wszystkie pogrzeby są z udziałem pastora, w tym dzieci. Konfirmacja odbywa się zawsze w Wielki Czwartek.

Gründungsjahr (rok założenia): 1796.

Seelenzahl (liczba dusz): 7000 9). 1834: około 2500.

Kirchensprache (język kościoła): niemiecki.

Pastoren (pastorzy): David Bergemann, 1797-1807. Johann Christian Gottlieb Rissmann, 1807-1815. Johann Stegmann, 1815-1831. Joseph Spleszynski, 1832-1839. Karl Friedrich Orive, 1841-1876. Karl Eduard Erdmann, 1878-1892. August Loth, 1894-1898. Rudolf Buse, 1900-1914. Otto Krenz, 1915-1919. Adolf Gustav Ulbrich, od 1922.

Auswärtige Administratoren (administratorzy zewnętrzni): Do 1797 r. ewangelikami z Grodźca opiekowali się pastorzy kongregacji ewangelicko-luterańskiej we Władysławowie. Friedrich Rüdiger. Karl Gottlieb Bartsch. Friedr. Heinr. Wilh. Ernst Jonathan Grimm. Justus Hermann Otto Hinz. Johann Wilhelm August Ostydło, von 1831-1832 Karl Friedrich Orive, 1839-1841. Karl Eduard Erdmann, 1876-1877. Joseph Rosenberg, 1898-1899. Karl Henkel, 1899-1900. Leo Sachs, 1914-15; 1919-1922.

Vikare (wikariusze): Georg Tytz, 1913. Max Becker, od 1 grudnia 1935.

Gemeindekantoren (kantorzy parafialni): Gottlieb Kretschmer, 1797; Theodor Ephraim Knoll, 1809; Majewski, 1832; Karl Wilhelm Schinschke, 1833; Karl Adolf Schubert, 1841; Johann Samuel Bunk 10), 1842-1864; Johann Gottfried Wojak, 1866-1909 11); Karl Welke, 1909-1933 (Wielkanoc); w tej chwili Kurt Minsberg.

Küster (kościelni): Gottfried Blesing 1851; Gottfried Filbrich, 1853-1890 12); Gottlieb Horn, 1894-1922; Adolf Lengert, 1922-1930; August Richter, 1936.

Kirchenkollegien (rady kościelne):

1834: August Matheke; Gottfried Kurtz; Georg Heintz; Gottlieb Janott; Gottfried Reich; Gottlieb Drewitsch; Johann Rentz; Christoph Polsfuth.

1840: August Matheke; Gottfried Steinbruch; Gottlieb Janott; Gottlieb Drewitsch; Gottfried Reich; Gottfried Kurtz.

1870: Gottlieb Kuhn; Gottlieb Schäfer; Ludwig Wojak; Gottlieb Schulz.

1876: Karl Saenger; Gottlieb Henschel; Georg Busch; Gottlieb Kuhn; Martin Steinbrenner.

1884: Johann Samuel Pfeiffer; Gottlieb Henschel; Friedrich Moritz; Samuel Kanwischer.

1909: Gottlieb Henschel; Gottlieb Steinbrenner; Wilhelm Reschke; Wilhelm Janott.

1925: Karl Kindler; August Richter; Christian Fenger; Gottfried Steinbrenner; Wilhelm Kanwischer; Theodor Brudler.

1934: Christian Fenger, August Heider, Heinrich Kanwischer, Karl Schmechel, Heinrich Jahns, Erdmann Gebauer.

Kirchen (kościoły). Grodziec.

Bethäuser (domy modlitewne): Obory, Wojciechowo – zwłaszcza domy modlitewne; Białobłoty i Gadów – sala modlitewna i sala szkolna są oddzielne, ale w jednym domu; w Orlinie Wielkej sala modlitewna i mieszkanie kantora w jednym budynku.

Kantorate (kantoraty): Obory, Białobłoty, Orlina Wielka, Gadów i Wojciechowo. W Zarzewie wcześniej istniał kantorat.

Friedhöfe (cmentarze): Grodziec, Stare Grądy, Nowe Grądy, Konary, Stary Borowiec, Wielołęka, Obory, Białobłoty, Orlina Wielka, Wojciechowo, Gadów i Zarzew.

Schulen mit deutscher Unterrichtssprache 13). /szkoły z niemieckim językiem wykładowym: 1. Stare Grądy, 1 klasa, około 80 dzieci. Nauczyciel Lerch, od 1928 roku. 2. Konary, 1 klasa, 70-80 dzieci. Nauczycielka Frl. Berndt, od 1926/27. 3. Stary Borowiec, jedna klasa, na 120 dzieci. Nauczyciel Edmund Herrmann, od 1928 roku. 4. Nowy Borowiec, w tym ok. 50 dzieci. Nauczyciel Badke od 1929 roku. 5. Ciświca Stara i Nowa, w tym 60 dzieci. Nauczyciel Adam, od 1929 roku. 6. Orlina Wielka, w tym 120 dzieci. Nauczyciel Leopold Schmidt. 7. Białobłoty, w tym 120 dzieci, nauczyciel Adam (+), od 1929 r.

Schulen mit polnischer Unterrichtssprache, die von evangelischen Kindern besucht werden (szkoły z językiem polskim jako językiem wykładowym, do których uczęszczają dzieci protestanckie): 1. Grodziec, 5-klasowa, 12 protestanckich i 60 dzieci katolickich. Kierownik od 1909, nauczyciel i kantor parafialny Karl Welke; W 1928 r. było 20 protestantów, 80 katolików i 20 żydowskich dzieci. 2. Wielołęka, dwuklasowa, 60 dzieci protestanckich. Katolicki nauczyciel Dobrochowski. 3. Rychwał (Reichwald), do 7-klasowej szkoły podstawowej uczęszcza 6 ewangelików. 4. Zarzew, dwuklasowa, 19 ewangelików, 86 katolików. Dwóch katolickich nauczycieli. 5. Obory, dwuklasowe, wykładowcy: Augustyniak (katolik), drugi nauczyciel Otto Schwalbe (protestant).

Vereine (stowarzyszenia):

Towarzystwo chóralne w Grodźcu, chór mieszany, 16-18 członków.

Zespoły puzonistów: Grodziec, Wojciechowo, Gadów, Białobłoty, Orlina Wielka.

Ewangelicko-Luterańskie Stowarzyszenie Młodzieży w Grodźcu.

Na niedzielnym nabożeństwie dla dzieci w Grodźcu udział bierze 60-80 dzieci.

Konvertiten (konwertyci): W latach 1924-1930: 3 osoby.

Im Kirchspiel gehören der hier vertretenen Sekte „Evangelische Gemeinschaft” (Richtung Prediger Wecke-Vandsburg) 13 Familien an, die sich auf 6 Dörfer verteilen. Ferner gibt es noch „Evangelische Christen“ in Gadow, wo bis jetzt 3 Frauen und 1 Mann getauft wurden.

W parafii reprezentowana tu sekta „Wspólnoty ewangelickiej” (Richtung Prediger Wecke-Vandsburg) liczy 13 rodzin rozsianych po 6 wsiach. W Gadowie są także „ewangelicy”, gdzie do tej pory ochrzczono 3 kobiety i 1 mężczyznę.

Wirtschaftliches (sytuacja ekonomiczna):

Kontribuenten (kontrybucje): 1879: 787; 1930: 1116; 1934:

Höhe des Etats (wysokość budżetu): 1929: 12 500 zł;

Höhe des Kirchenbeitrags. In der Nähe von Grodziec 1930 90 Groschen vom Morgen, in den Kantoraten 85 Groschen; Wysokość składki kościelnej. Wokół Grodźca w 1930 r. 90 groszy od morgi, w kantorach 85 groszy.

Besitz der Gemeinde: 10,5 Morgen Land und 2 Morgen Wiese für den Pastor; 1 Morgen Kantorland. Majątek zboru: 10,5 morgi ziemi i 2 morgi łąki dla pastora; 1 morga dla kantora.

Morgenzahl in der Gemeinde (liczba mórg w parafii:) 12 000.

Gehälter (wynagrodzenia): 1930 r. pastor: 700 zł miesięcznie; kantor: 110 zł miesięcznie; zakrystian: 55 zł miesięcznie; pisarz parafialny 50 zł miesięcznie: miechowy przy organach 15 zł kwartalnie. 1935. pastor: 450 zł miesięcznie, kantor: 130 zł; kościelny: 45 zł.

Soziale Gliederung (struktura społeczna):

Im Kirchspiel gibt es keine evangelischen Gutsbesitzer; es besteht hauptsächlich aus Kleinbauern (zu je 7,5 Morgen Land) und landw. Arbeitern, sogen. Sachsengängern.

W parafii nie ma protestanckich właścicieli ziemskich; składa się głównie z drobnych rolników (po 7,5 morgi) i sezonowych robotników do Saksonii, tzw. Sachsengängern.

Zahlenmäßige Entwicklung der Gemeinde (liczbowy rozwój wspólnoty):

Jahr (rok); Geburten (urodzenia); Trauungen (śluby); Sterbefälle (zgony); Kommunikanten (komunikanci); Konfirmanden (konfirmanci);

1797; 95; 11; 7; 1528**; -;

1800; 106; 11; 64; -; 1808: 71;

1825; 142; 36; 78; -; 1813: 82;

1850; 213; 59; 136*; -; 77;

1875; 248; 80; 145; 1892: 3883; 111;

1900; 347; 48; 145; 1898: 5381; 232;

1914; 315; 58; 148; 4743; 184;

1916; 169; 16; 124; 4543; 162;

1917; 169; 18; 166; -; -;

1920; 236; 34; 133; 1925: 4933; 109;

1929; 242; 60; 135; 1928: 4571; 1930: 147;

1935; 259; 86; 154; -; 141;

Eingepfarrte Ortschaften (miejscowości parafialne):

Gmina Grodziec, powiat koniński: Grodziec, Grądy Stare, Grądy Nowe, Konary, Borowiec Stary, Zaguźnica, Ciświca Mała, Ciświca Wielka, Huta Stara, Borowiec Nowy, Wióry, Białobłoty, Dziewin, Orlina Mała.

Gmina Rzgów, powiat koniński: Orlina Wielka, Czarnybród, Maradz, Bystrzyca, Wojciechowo, Bobrowo, Błonica, Witnica, Kurów, Zarzew, Józefów.

Gmina Dąbroszyn, powiat koniński: Wycinki, Jaroszewice, Wielołęka, Biała Panieńska, Salamina, Rybie, Wola Rychwalska, Złotkowy Folwark, Sokołów, Piskorzewo; miasto Rychwał.

Gmina Tuliszków, powiat koniński: Staro-Gadowskie Holendry, Nowe Gadowskie Holendry, Paluszek, Kolonia Gadów, Biała Bagna.

Gmina Szymanowice, powiat koniński: Świerczyna, Toporów (dawniej powiat słupecki): Sokółka, Wronów i Ostrów.

[Przypisy:]

1) Der erste Taufakt der Władysławower Gemeinde vom 28. Mai 1776 lautet auf den Namen Marie Elisabeth Augustin „aus dem Gruitzer (Grodziecer Haulande)”

2) Der Vertrag ist in 15 Abschnitte gegliedert und behandelt in ausführlich er Weise alle sich darau sergeben den Pflichten, sowohl des Grafen von Stadnicki als Fundator und Patronder Gemeinde Grodziec als auch der um Grodziec angesiedelten Kolonisten als Mitbegründer des Kirchspiels.

3) Abschnitt 15 des Vertrages.

4) Das alte Gotteshaus lag schrägüber dem jetzigen Pfarrhaus.

5) Pastor Rissmann starb hier am 26. April 1850 im Alter von 74 Jahren. „Er huldigte dem Rationalismus, ließ aber die alten guten Gebräuche der evangelisch-lutherischen Kirche fortbestehen, nur daß er die Unions-Agende und Spendeformel annahm”. (Aus der Chronik der evangelisch-unierten Gemeinde Ostrowo).

5a) In Krojanke war er von 1788-1815 im Amte, wo ihm von seiner Ehefrau Juliannę Adelgunde geb. Teubel 8 Kinder geboren wurden, (Mitgeteilt von Pfarrer Bohn aus Krojanke, Kreis Flatow, Grenzmark Posen-Westpreußen).

6) Am 19, Juni 1849 zum Superintendenten der evangelisch reformierten Kirche in Polen ernannt. Er ist bekannt auch als Verfasser polnisch-evangelischer Kirchenlieder, eines reformierten Katechismus und als Herausgeber eines polnischen Gesangbuches für die reformierte Kirche. Pastor Spleszyński starb 1879 eines plötzlichen Todes in der Kirche beim Vollzug einer Trauung (Zwiastun Ewangeliczny, Jahrg. 1879, S. 114 ff. Ks. Władysław Semadeni, Z dziejów zboru ewangelicko-reformowanego w Warszawie, 1927, S. 18 u. 19).

7) Pastor Ulbrich: Der Bau der neuen evangelischen Kirche zu Grodziec, Friedensbote 1930, Nr. 50, S. 4 ff. – Der Verfasser schildert hier den Kirchbau so ausführlich, um den Eindruck zu vermitteln, welch großen Schwierigkeiten oft die Aufführung von Kirchen und Bethäusern in unsern Gemeinden begegnete.

8) Verfasser erinnert sich noch lebhaft an jenen Herbsttag des J. 1914, an dem Pastor Buse mit 3-4 ändern evangelischen Leidensgenossen, auf einem Wagen sitzend, von etwa 15 Kosaken umgeben, durch des Verfassers Heimatstadt Władysławów fuhr. Der Wagen blieb vor dem Gemeindeamt in Russosice (in unmittelbarer Nähe von Władysławów) stehen. Viele Neugierige eilten dorthin. „Wir haben Spione festgenommen – sagten die Kosaken – und unter ihnen ist auch der Pastor von Grodziec”. Der Verfasser, der dort gewesen, näherte sich dem Wagen, um den Pastor und die Mitgefangenen zu sehen. Traurig und niedergeschlagen saßen sie da.

9) Der „Rocznik Ewangelicki 1925” gibt für 1923 nur 5700 Seelen an. Nach der Geburtenzahl ist das viel zu niedrig. — In der Nähe der Kirche zu Grodziec wohnt ziemlich die Hälfte der Gemeinde. Die andere Hälfte verteilt sich auf die 5 Kantorate des Kirchspiels.

10) Am 22. Oktober 1863, gegen 10 Uhr abends, überfielen die Aufständischen Kantor Bunk (unter Mitnahme der Baukasse).

11) Gehalt im J. 1876 75 Rub. und „einiges Getreide“ als Kantor; ferner als Lehrer 150 Rub. Gehalt, 55 Rub. Holzgeld, freie Wohnung u. Nutznießung von 1 Morgen Gartenland.

12) Er bekam 30 Rub. Gehalt jährlich, freie Wohnung und andere „unbedeutende Gebühren”.

13) Die Schulverhältnisse unterliegen dauernden Schwankungen.

* Im Cholerajahr 1852 betrug die Zahl der Sterbefälle 255.

** Die Angaben über die Kommunikanten fehlen in den Büchern für viele Jahre. Inden Kantoraten wird das hl. Abendmahl auch ausgeteilt. Die Kommunikanten wurden dort früher oft nicht eingeschrieben, wodurch Lücken entstanden.

1) Pierwszy akt chrztu parafii we Władysławowie z 28 maja 1776 r. zapisany został na imię Marii Elżbiety Augustin „aus dem Gruitzer Haulande” (z Grodzieckich Holendrów).

2) Umowa podzielona jest na 15 ustępów i szczegółowo opisuje wszystkie wynikające z niej zobowiązania zarówno hrabiego Stadnickiego jako założyciela i patrona wspólnoty Grodziec, jak i kolonistów z okolic Grodźca jako współzałożycieli parafii.

3) Ustęp 15 umowy.

4) Stary kościół znajdował się po przekątnej od obecnej plebani.

5) Pastor Rissmann zmarł tutaj 26 kwietnia 1850 roku w wieku 74 lat. „Oddał hołd racjonalizmowi, ale pozwolił zachować dawne dobre zwyczaje Kościoła Ewangelicko-Luterańskiego, tyle tylko, że przyjął programy związkowe i formułę donacji” (z kroniki wspólnoty ewangelicko-związkowej Ostrowo).

5a) W Krojanke piastował urząd w latach 1788-1815, gdzie żona Julianna Adelgunde z domu Teubel urodziła mu 8 dzieci (przekazał pastor Bohn z Krojanke /Krajenka/, powiat Flatow /Złotów/, Grenzmark Posen /na granicy poznańskiego/).

6) Dnia 19 czerwca 1849 r. mianowany został superintendentem Kościoła Ewangelicko-Reformowanego w Polsce. Znany jest także jako autor polskich hymnów protestanckich, katechizmu reformowanego oraz redaktor polskiego hymnu dla Kościoła Reformowanego. Pastor Spleszyński zmarł nagłą śmiercią w kościele w 1879 r. podczas celebrowania ceremonii ślubnej (Zwiastun Ewangeliczny, rok 1879, s. 114 i nast. Ks. Władysław Semadeni, Z dziejów zboru ewangelicko-reformowanego w Warszawie, 1927, s. 18 i 19).

7) Pastor Ulbrich: Budowa nowego kościoła ewangelickiego w Grodźcu, Friedensbote 1930, nr 50, s. 4 i nast. – Autor tak szczegółowo opisuje budowę kościoła, by sprawiać wrażenie wielkich trudności, jakie często występują przy wykonywaniu kościołów i domy modlitewne w naszych zborach.

8) Świadek wciąż żywo pamięta tamten jesienny dzień 1914 roku, w którym pastor Buse wraz z 3-4 innymi ewangelikami, siedzącymi na wozie w otoczeniu około 15 kozaków, przejechali przez rodzinne miasto autora, Władysławów. Wóz zatrzymał się przed Urzędem Gminnym w Russosicach (w bezpośrednim sąsiedztwie Władysławowa). Rzuciło się tam wielu ciekawskich. „Aresztowaliśmy szpiegów – mówili Kozacy – wśród nich jest pastor z Grodźca.” Świadek, który tam był, podszedł do wozu, aby zobaczyć pastora i współwięźniów. Siedzieli smutni i przygnębieni.

9) „Rocznik Ewangelicki 1925” podaje za 1923 r. tylko 5700 dusz. Biorąc pod uwagę liczbę urodzeń, jest to zdecydowanie za mało. – Prawie połowa parafii mieszka w pobliżu kościoła w Grodźcu. Druga połowa została rozdzielona pomiędzy 5 kantoratów parafii.

10) 22 października 1863 roku, około godziny 10 wieczorem, powstańcy napadli na kantora Bunka (zabierając ze sobą fundusz budowlany).

11) Pensja w 1876 r. 75 rubli i „trochę zboża” jako kantor; a jako nauczyciel 150 rubli. 55 rub. na drewno, bezpłatne mieszkanie i korzystanie z mienia 1 morgi ziemi ogrodowej.

12) Dostał 30 rubli rocznego wynagrodzenia, wolne mieszkania i na inne „drobne opłaty”.

13) Warunki szkolne podlegają ciągłym wahaniom.

* W roku cholerycznym 1852 liczba zgonów wyniosła 255.

** Informacje o komunikantach nie pojawiają się w książkach od wielu lat. W kantoratach rozdawana jest Komunia Św. w czasie celebrowania Mszy Św.. W przeszłości często nie rejestrowano przyjmujących komunikanty.

Skomentuj

Wprowadź swoje dane lub kliknij jedną z tych ikon, aby się zalogować:

Logo WordPress.com

Komentujesz korzystając z konta WordPress.com. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie na Google

Komentujesz korzystając z konta Google. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie z Twittera

Komentujesz korzystając z konta Twitter. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie na Facebooku

Komentujesz korzystając z konta Facebook. Wyloguj /  Zmień )

Połączenie z %s