Ewangelicy z Grodźca, Zagórowa i Pyzdr cz. 2. Zagórów

Parafia ewangelicka w Zagórowie w książce „Parafie ewangelicko-augsburskie diecezji kaliskiej” pastora Eduarda Kneifla.

Opracował: Jarosław Buziak

Die evangelisch – augsburgischen Gemeinden der Kalischer Diözese. Von Pastor Eduard Kneifel. Forschungen zur Geschichte der evangelisch-augsburgischen Kirche in Polen. 1. Band. 1937 Posen. Günther Wolff zu Plauenim Vogtland.

Parafie ewangelicko-augsburskie diecezji kaliskiej. Według pastora Eduarda Kneifla. Badania nad dziejami Kościoła Ewangelicko-Augsburskiego w Polsce. Tom 1. Poznań 1937. Günther Wolff zu Plauenim Vogtland.

Rozdział 7. Zagórów

[str. 248-258]

Im Jahre 1145 gründeten die deutschen Zisterziensermönche das Kloster Ląd a/Warthe (Lond, Lande). Die ersten 25 Äbte waren deutscher Herkunft 1). Erst mit dem Jahr 1553 ging das deutsche Kloster in polnische Leitung über. Der erste polnische Abt war Jan Wysocki. Nach seinem Antritt flüchteten die deutschen Mönche mit den Urkunden des Klosters Ląd nach dem Kloster Heinrichau in Schlesien.

W 1145 roku niemieccy cystersi ufundowali klasztor w Lądzie nad Wartą (Lond, Lande). Pierwszych 25 opatów było pochodzenia niemieckiego 1). Dopiero w 1553 roku niemiecki klasztor przeszedł pod zarząd polski. Pierwszym polskim opatem był Jan Wysocki. Po objęciu urzędu niemieccy mnisi uciekli do klasztoru w Henrykowie (Heinrichau) na Śląsku z dokumentami klasztoru lądzkiego.

Auf die kolonisatorische Tätigkeit des Klosters gehen u. a. zurück die Gründungen der Städte: Lądek (Landeck) 1269, Pyzdry (Peisern) 1257, Zagórów 1445. Um die letztgenannte Stadt mit dem nahegelegenen Kloster zu verbinden, wurde ein 4 Klm. langer Damm aufgeschüttet.

Powstanie miast: Lądek (Landeck) 1269, Pyzdry (Peisern) 1257, Zagórów 1445 sięgają czasów kolonizacyjnych klasztoru. Aby połączyć to ostatnie miasto z pobliskim klasztorem, na odcinku 4 km usypano długi nasyp.

Die Einwanderung deutsch-evangelischer Kolonisten in die Zagórower Gegend läßt sich urkundlich 1746 belegen. Damals schloß Paul von Kolno-Prusiński, Besitzer des Gutes Trąbczyn, mit deutschen Bauern einen Erbpachtvertrag, kraft dessen er ihnen zur Urbarmachung Waldgelände überließ, auf dem sie das Dorf Łazińsk gründeten. Es ist die älteste Siedlung in der Gemeinde und gegenwärtig auch das größte Kantorat mit über 150 evangelischen Wirten. In Łazińsk selbst sind es 115, dazu noch 15 Wirte von der Huta Trąbczyńska, 10 aus Trąbczyn B, 5 aus Trąbczyn C und etwa 12 Wirte aus Trąbczyn D. Die jetzige Schule in Łazińsk wurde 1838/39 erbaut, und zwar an Stelle von Ziegeln von sogen. „Sumpferz” oder „Wiesenerz“, einem in dieser Gegend wichtigen Baustoff.

Imigrację niemieckich kolonistów protestantów do ziemi zagórowskiej można udokumentować od 1746 roku. W tym czasie Paweł Kolno-Prusiński, właściciel dóbr trąbczyńskich, podpisał z osadnikami niemieckimi długoterminową umowę dzierżawy, na mocy której przekazał im do rekultywacji grunty leśne, na których założyli oni wieś Łazińsk. Jest to najstarsza osada w gminie, a obecnie największy kantorat z ponad 150 protestanckimi gospodarzami. W samym Łazińsku zajduje się 115 gospodarzy, a ponadto 15 w Hucie Trąbczyńskiej, 10 w Trąbczynie B, 5 w Trąbczynie C i około 12 w Trąbczynie D. Obecna szkoła w Łazińsku została zbudowana w latach 1838-39 i zamiast z cegieł to z tzw. „rudy błotnej” lub „ruda łąkowej”, ważnego materiału budowlanego na tym terenie.

Das Schul- und Bethaus wurde mit 18 Morgen Ackerland und 2 Morgen Wiese, der Friedhof mit 2 Morgen 180 Kreuzruten Wald ausgestattet.

Szkoła i dom modlitewny zostały zbudowane z 180 przeczek drewnianych i należało do nich 18 mórg ziemi uprawnej i 2 mogi łąk.

Weitere Gründungen sind hier: Friedrichsfelde (Tarszewo), Adelshof (Chruściki), Emilienheim (Michalinow gmina Oleśnica), Sophiental (Olchowo), Ludwigslust (Mały Las), Ingelfingen (Anielewo), Augustinenhof (Augustynów). Zur südpreußischen Zeit siedelten sich in Zagórów auch evangelische Tuchmacher an. Die Einwanderer stammten aus Schlesien und dem Posener Lande.

Kolejne fundacje to: Friedrichsfelde (Tarszewo), Adelshof (Chruściki), Emilienheim (Michalinów gmina Oleśnica), Sophiental (Olchowo), Ludwigslust (Mały Las), Ingelfingen (Anielewo), Augustinenhof (Augustynów) W okresie rządów Prus południowych w Zagórowie osiedlali się również sukiennicy protestanccy. Imigranci pochodzili ze Śląska i regionu poznańskiego.

Bis 1817 bereisten die Pastoren von Wreschen die Evangelischen, in und um Zagórów, dann die der benachbarten Gemeinden Grodziec, Konin und Żychlin (reform.). Im J. 1829 machten sich Bemühungen geltend, in der Zagórower Gegend eine evangelischlutherische Parochie zu gründen und einen Prediger zu berufen. Karl Gottlieb Weigel, der Grundherr von Kopojno, beabsichtigte damals, auf seinen Besitzungen eine evangelische Kirche sowie die sonst benötigten Gebäude zu erbauen und „für den dort anzustellenden Geistlichen ein jährliches Quantum von 40 Vierteln Korn, 10 Vierteln Gerste und 25 Vierteln Hafer, sowie nachträglich später 6 Faß Bier…“ zu bewilligen. Das auf dem Gutshof in Kopojno aufgenommene Protokoll vom 7. Dezember 1829 wie auch Weigels beide Deklarationen vom 15. November 1833 und 8. Juli 1834 ließen die Erwartung auf die bevorstehende Gemeindegründung, für die Evangelischen aus der Zagórower Umgegend ebenso warm eintraten, als berechtigt erscheinen. Am 22. März 1836 schrieb u. a. Weigel an Sup. Modl in Kalisch: „… Schon längst und wahrhaft aus rein christlichen Absichten, zur Beförderung der Religion und Moral unter den zahlreichen evangelischen Kolonisten meiner Güter und deren Nachbarschaft.., war es mein sehnlichster Wunsch, … den Bau einer evangelischen Kirche auf meinem Territorio wirklich in Erfüllung gehen zu sehen. Die unglücklichen Ereignisse in Polen haben auch dieses Unternehmen aufgehalten… Weigels Tod (+ 1836 in Breslau) wirkte sich insofern ungünstig aus, als sein Sohn und Erbe (Alexander Weigel) für die zu gründende Gemeinde schließlich keinerlei Dotationen leisten wollte. Trotzdem ruhte die Sache nicht. Noch 1836 wählte man in den „Gemeindevorstand“ (vorläufiges Kirchenkollegium): Matthäus Luther, Ludwig Sperling, Johann Kelsch, Johann Gottlieb Kittel, Karl Heit. Diese baten Sup. Modl, ihnen beim Kirchbau in Zagórów und der Pfarreinrichtung behilflich zu sein. Sup. Modl ließ sie wissen, daß er ihre Bestrebungen bei den zuständigen kirchlichen und weltlichen Behörden tatkräftig unterstützen werde. Aus dem Ersuchen des Gemeindevorstandes geht hervor, daß nunmehr als Pfarrort die Stadt Zagórów gewählt wurde.

Do 1817 r. pastorzy z Wrześni przyjeżdżali do ewangelików w Zagórowie i w okolicy, a następnie z okolicznych parafii Grodziec, Konin i Żychlin (reforma). W 1829 r. podjęto starania o założenie parafii ewangelicko-luterańskiej w Zagórowie i powołanie kaznodziei. W tym czasie właściciel Kopojna, Karl Gottlieb Weigel, zamierzał na swoim majątku wybudować kościół ewangelicki, a także inne niezbędne budynki i zatwierdził na utrzymanie „roczną ilość 40 kwart zboża, 10 kwart jęczmienia i 25 kwart owsa, a także później po zatrudnieniu duchownego 6 beczek piwa… ”. Protokół z 7 grudnia 1829 r. spisany w dworku Kopojno, a także dwie deklaracje Weigla z 15 listopada 1833 r. i 18 lipca 1834 r. dawały oczekiwanie nadzieje na niezwłoczne założenie kościoła, za czym równie gorąco opowiadali się protestanci z Zagórowa. 22 marca 1836 r. pisał m.in. Weigel do sup. Modla w Kaliszu: „… Przez długi czas i naprawdę w czysto chrześcijańskich intencjach, aby wspomagać religię i moralność wśród wielu ewangelicznych kolonistów moich dóbr i ich okolicy … było to moje najdroższe życzenie… aby zobaczyć, jak budowa kościoła protestanckiego naprawdę się urzeczywistniła na moim terenie. Niefortunne wydarzenia w Polsce również zatrzymały to przedsięwzięcie… Śmierć Weigela (+ 1836 we Wrocławiu) spowodowała niekorzystny skutki, ponieważ jego syn i spadkobierca zarazem (Alexander Weigel) nie chciał przekazywać żadnych darowizn na założenie parafii. Niemniej jednak sprawa nie ustała. W 1836 r. do „rady parafialnej” (tymczasowej rady kościelnej) wybrano: Matthäus Luter, Ludwig Sperling, Johann Kelsch, Johann Gottlieb Kittel, Karl Heit. Poprosili oni sup. Modla o pomoc przy budowie kościoła w Zagórowie i założeniu parafii. Sup. Modl zapewnił, że będzie aktywnie wspierał ich wysiłki z kompetentnymi władzami kościelnymi i świeckimi. Z prośby rady parafialnej wynika, że na siedzibę parafii wybrano miasto Zagórów.

Nach dem 1836 dem Koniner Bezirkskommissar übermittelten „Projekt der Einrichtung der evangelischen Gemeinde in Zagórów” zählte hier die protestantische Bevölkerung 2937 Seelen. Der Fonds zum Kirchbau und der Pfarrgebäude betrug 1727 Zf. Zum Unterhalt des Pastors wurden bestimmt: 253 Zł 28 Gr., 40 Viertel Roggen, 25 Viertel Hafer, 10 Viertel Gerste und 6 Tonnen Bier.

Według „Projektu utworzenia gminy ewangelickiej w Zagórowie”, który został przekazany komisarzowi powiatu konińskiego w 1836 r., ludność protestancka liczyła tu 2937 dusz. Fundusz na budowę kościoła i budynku parafii wynosił 1727 zł. Na utrzymanie pastora przeznaczono: 253 zł, 28 gr., 40 kwart żyta, 25 kwart owsa, 10 kwart jęczmienia i 6 beczek piwa.

Indessen fand die Wahl Zagóróws zum Pfarrort nicht die ungeteilte Zustimmung der evangelischen Landbevölkerung. So erklärten am 9. Februar 1837 „im Namen der Evangelischen von Lissewo” Christian Wolf, Gottlieb Weber und Christian Kannwischer, daß sie sich am Bau der Kirche in Zagórów nicht zu beteiligen gedenken, weil sie eine Schule (d. h. auch Bethaus), „die uns der König erbaut hat“, hatten und mit der Administration von Grodziec zufrieden waren. Dasselbe wiederholten sie am 28. Juli 1840. Ihnen schlossen sich die Evangelischen von Adelshof (Chruściki) an, die am 10. Februar 1837 schrieben, daß sie sich am Kirchbau nicht beteiligen wollten, um so mehr als sie „noch immer ihren lieben evangelischen Prediger in Grójec (Grodziec) haben”. Ferner teilten am 9. Februar 1837 im Aufträge der „Alt-Tomnitzer Hauländer” Martin Kannwischer, Gottfried Schnitzer und Gottfried Schultz mit, sie hätten sich entschlossen, der Kirche in Zagórów nicht beizutreten. Ebenso erklärten die Evangelischen von Peisern (Pyzdry) und Umgegend auf der Versammlung im dortigen Magistrat am 21. Juni 1838, daß sie aus dem Grunde nach Zagórów nicht eingepfarrt sei wollen, weil sie in Peisern eine besondere evangelisch-lutherische Gemeinde zu gründen wünschen. Desgleichen weigerten sich die „Ciemierower Hauländer”, Zagórów angeschlossen zu werden (Erklärung vom 28. Juli 1840). Es waren vornehmlich Ortschaften des jetzigen Filials Lissewo-Pyzdry, die aus lokalen bzw. wirtschaftlichen Gründen der zu schaffenden Gemeindeorganisation in Zagórów ablehnend gegenüberstanden.

Jednak wybór Zagórowa na parafię nie spotkał się z jednogłośną aprobatą ewangelickiej ludności wiejskiej. 9 lutego 1837 roku Christian Wolf, Gottlieb Weber i Christian Kannwischer oświadczyli „w imieniu ewangelików z Lisewa”, że nie zamierzają uczestniczyć w budowie kościoła w Zagórowie, ponieważ mają szkołę (a więc także dom modlitewny), którą „król nam zbudował” i byli zadowoleni z administracji parafii Grodziec. To samo powtórzyli 28 lipca 1840 r. Dołączyli do nich ewangelicy z Adelshofu (z Chruścików), którzy 10 lutego 1837 r. napisali, że nie chcą uczestniczyć w budowie kościoła, tym bardziej że „wciąż mają swojego drogiego ewangelicznego kaznodzieję w Grójcu (Grodźcu) ”. Ponadto 9 lutego 1837 r. Martin Kannwischer, Gottfried Schnitzer i Gottfried Schultz ogłosili w imieniu „Alt-Tomnitzer Hauländer” (Staro-Tomickich Holendrów), że zdecydowali się nie wstępować do kościoła w Zagórowie. Podobnie ewangelicy z Peisern (z Pyzdr) i okolic zadeklarowali na spotkaniu w miejscowym magistracie 21 czerwca 1838 r., że nie chcą przynależeć do parafii w Zagórowie, ponieważ chcą założyć w Pyzdrach oddzielny zbór ewangelicko-luterański. Podobnie „Ciemierower Hauländer” (Ciemierowskie Holendry) odmówiły przynależności do Zagórowa (deklaracja z 28 lipca 1840 r.). To przede wszystkim miejscowości obecnego filiału Lisewo-Pyzdry, które ze względów lokalnych i ekonomicznych sprzeciwiały się powstaniu instytucji parafialnej w Zagórowie.

Im Schreiben an Sup. Modl vom 30. August 1839 gab das Warschauer Generalkonsistorium seiner Meinung Ausdruck, daß „infolge ungenügender Mittel eine evangelische Gemeinde in der Zagórower Gegend augenblicklich nicht gegründet werden kann”. Wenngleich auch die Verhältnisse von einer selbständigen Parochialgründung in Zagórów abzusehen nötigten, so beschlossen dennoch die Evangelischen auf der Versammlung vom 29. Juli 1840, in Zagórów zunächst ein Filial zu begründen und das erste Kirchenkollegium zu wählen. In den Kirchenvorstand wählte man: Matthäus Luther, Johann Abramowski, Johann Friedrich Rasch, Johann Eichhorst, Ludwig Neumann und Gottlieb Schnitzer. Am 24. Januar 1841 erbot sich Pastor Scholtz-Żychlin in seinem Schreiben an Sup. Modl, die Zagórower Evangelischen, die er vordem schon 5 Jahre bereiste, zu bedienen. Darum schlug Sup. Modl dem Generalkonsistorium vor, Pastor Scholtz mit der Bereisung und weiterem Ausbau des Filials zu beauftragen. Das Generalkonsistorium betraute jedoch am 28. Juni ds. Jhrs. Pastor Orive aus Grodziec mit der Administration von Zagórów.

W liście do sup. Modla z dnia 30 sierpnia 1839 r. Konsystorz warszawski wyraził opinię, że „z powodu niewystarczających środków nie można obecnie założyć zboru protestanckiego w Zagórowie”. Choć okoliczności zmuszały do powstrzymania się od założenia samodzielnej fundacji parafialnej w Zagórowie, ewangelicy postanowili jednak na zebraniu 29 lipca 1840 r. zacząć od powołania filiału w Zagórowie i wyboru pierwszego kolegium kościelnego. Do rady kościelnej wybrano: Matthäus Luther, Johann Abramowski, Johann Friedrich Rasch, Johann Eichhorst, Ludwig Neumann i Gottlieb Schnitzer. 24 stycznia 1841 r. pastor Scholtz z Żychlina w liście do sup. Modla zaproponował posługę zagórowskim ewangelikom, do których przyjeżdżał już od pięć lat. Dlatego sup. Modl zasugerował Konsystorzu Generalnemu powierzenie pastorowi Scholtzowi prowadzenie i przyczynianie się do dalszego rozwoju filiału. Jednak 28 czerwca Konsystorz Generalny powierzył pastorowi Orive z Grodźca administrację Zagórowa.

Das am 31. Juli 1841 vom Bürgermeister der Stadt Zagórów angeiertigte Verzeichnis der in das Filial einzubeziehenden Dörfer, das eine Seelenzahl von 3924 Personen aufwies, wurde am 29. Oktober 1842 von der Regierungskommission für innere, geistliche Angelegenheiten und Volksbildung bestätigt. Die hohe Seelenzahl der umwohnenden Siedler veranlaßte das Generalkonsistorium, Sup. Modl darauf aufmerksam zu machen, daß in Zagórów eigentlich nicht ein Filial, sondern eine Pfarrgemeinde organisiert werden müßte. Doch solle das Filial nur so lange bestehen, „bis die Gemeinde hinreichende Mittel zur Errichtung einer Pfarre werde nachweisen können”.

Lista wsi, które miały zostać włączone do filiału, liczącej 3924 mieszkańców, sporządzona 31 lipca 1841 r. przez burmistrza Zagórowa, zatwierdzona została 29 października 1842 r. przez Komisję Rządową do Spraw Wewnętrznych, Duchowych i Oświecenia Publicznego. Duża liczba mieszkańców w okolicy skłoniła Konsystorz Generalny do zwrócenia uwagi sup. Modlowi na fakt, że w Zagórowie nie należy organizować filiału, a parafię. Ponadto zaznaczono, że filiał powinna istnieć tylko „do czasu, gdy wspólnota będzie w stanie udowodnić, że ich fundusze wystarczą na założenie parafii”.

Das Filial hatte in der ersten Zeit kein Bethaus, so daß die Gottesdienste in einem gemieteten Lokal abgehalten wurden. Dies mißfiel einer Anzahl von Dörfern, die bereits eigene Bethäuser hatten und sich daher in einer besseren Lage als Zagórów befanden. Am 23. November 1845 baten Łazinsk, Michalinow (gm. Trąbczyn), Stara Huta, Emilienheim (Michalinow gm. Oleśnica), den Filialort von Zagórów nach Łazinsk zu verlegen. Sie begründeten dies damit, daß in Łazinsk ein gemauertes Bethaus sei, welches „über 300 Personen aufnehmen könne“. Im Monat  Januar 1846 äußerten die Evangelischen von Anielewo ihre Bereitwilligkeit, sich an Łazinsk anzuschließen, falls das Filial dorthin übertragen werden sollte. Wichtig war auch die Erklärung der Besizterin von Trąbczyn, Michalina Miączyńska, die dem Sup. Modl am 10. Februar 1846 mitteilte, daß sie Getreide und Brennholz „im Verhältnis zur Größe der Gemeinde“ zu geben geneigt wäre, wenn Łazinsk eine Kirche und einen Pastor hätte. Infolgedessen kam Sup. Modi am 6. Juli 1846 nach Łazinsk und stellte nach eingehender Prüfung der Lage fest, daß die evangelischen Kolonisten dort den Mittelpunkt des Filials zu haben wünschen und in diesem Falle das Bethaus in Łazinsk umzubauen bereit wären. Sup. Modl unterstützte wohl ihre Bemühungen, doch das Generalkonsistorium pflichtete seiner Stellungnahme nicht bei, weil die Evangelischen aus Koszuty, MIodojewo und Kossewo gegen die Verlegung des Filials von Zagórów nach Łazińsk Einspruch erhoben haben.

Początkowo filiał nie posiadał domu modlitewnego, więc nabożeństwa odbywały się w wynajmowanym lokalu. Nie podobało się to wielu wsiom, które miały już własne domy modlitewne i dlatego znajdowały się w lepszej sytuacji niż Zagórów. 23 listopada 1845 r. Łazinsk, Michalinów (gm. Trąbczyn), Stara Huta, Emilienheim (Michalinów gm. Oleśnica) wystąpiły o przeniesienie siedziby filiału z Zagórowa do Łazińska. Uzasadniali to faktem, że w Łazińsku istniał murowany dom modlitewny, który „mógł pomieścić ponad 300 osób”. W styczniu 1846 r. ewangelicy z Anielewa wyrazili chęć przyłączenia się do Łazińska w przypadku przeniesienia tam filiału. Istotną była również deklaracja właścicielki Trąbczyna, Michaliny Miączyńskiej, która 10 lutego 1846 r. poinformowała sup. Modla, że byłaby skłonna dawać zboże i drewno opałowe „proporcjonalnie do liczebności wspólnoty”, gdyby w Łazińsku powstał kościół z pastorem. W rezultacie sup. Modl przybył do Łazińska 6 lipca 1846 r. i po dokładnym zbadaniu sytuacji stwierdził, że ewangelicy koloniści chcą mieć tam siedzibę filiał i w tym przypadku byliby gotowi do przebudowy domu modlitewnego w Łazińsku. Sup. Modl poparł ich wysiłki, ale Konsystorz Generalny nie zgodził się z jego stanowiskiem, gdyż ewangelicy z Koszut, Młodojewa i Kosewa sprzeciwili się przeniesieniu filiału z Zagórowa do Łazińska.

Im J. 1850 kaufte das Filial ein Haus von Fachwerk in Zagórów an der Koninerstr. Nr. 54, dessen eine Hälfte als Betsaal, die andere als Schullokal und Kantorwohnung benutzt wurde.  Nur  bis  Weihnachten 1856 war Zagórów Filial von Grodziec, dessen Seelsorger Karl Friedrich Orive die neue Gemeinde ununterbrochen verwaltete. Seit Weihnachten 1856 amtierte als erster Ortspfarrer der nunmehr selbständig gewordenen Parochie Pastor Wilhelm Winkler.

W 1850 r. filiał kupił dom z muru pruskiego w Zagórowie przy ulicy Konińskiej nr 54, z czego połowa służyła jako sala modlitewna, druga połowa jako sala szkolna i mieszkanie kantora. Dopiero w Boże Narodzenie 1856 r. Zagórów stał się filiałem Grodźca, w którym stały zarząd sprawował pastor Karl Friedrich  Orive. Od Bożego Narodzenia 1856 r. pierwszym miejscowym i niezależnym proboszczem był pastor Wilhelm Winkler.

1857 erwarb die Gemeinde in Zagórów an der Koninerstr. Nr. 51 und 52 zwei Häuschen, von denen das eine als Pfarrhaus, das andere als Küche des Pfarrhauses diente. 1859 wurde das Pastorat entsprechend vorgerichtet.

W 1857 r. wspólnota w Zagórowie posiadała dwa małe domy przy ul. Konińskiej nr 51 i 52, z których jeden pełnił funkcję plebanii, a drugi kuchni dla plebanii. W 1859 r. stosownie urządzono pastorówkę.

Die Erhebung Zagórows zur Pfarrgemeinde behagte indes dem Gutsbesitzer Weigel von Kopojno nicht. Darum gab er durch seinen Bevollmächtigten Wilhelm Jaenike am 10. Januar 1858 die protokollarische Erklärung ab, er sei einverstanden, 12 Morgen Pfarrland und Ziegel zum Kirchbau zu schenken, wenn der Mittelpunkt der Gemeinde von Zagórów nach Emilienheim (Michalinow Kopoinski) verlegt werde. Am 28. Februar 1862 entschied das Warschauer Konsistorium, daß aus Rücksicht auf die lokale Lage und die Verkehrsverhältnisse als Pfarrort nur Zagórów in Frage komme und hier auch die Kirche erbaut werden müsse. Wiewohl die Evangelischen aus Trąbczyn am 26. September 1862 an das Konsistorium das Gesuch richteten, Emilienheim zum Pfarrm ittelpunkt zu bestimmen, so hatte das doch keine praktischen Folgen.

Właścicielowi ziemskiemu Weigelowi z Kopojna nie podobało się podniesienie Zagórowa do rangi parafii. Z tego powodu 10 stycznia 1858 roku za pośrednictwem swojego upoważnionego przedstawiciela Wilhelma Jaenike złożył protokolarną deklarację, że wyraził zgodę na przekazanie 12 mórg ziemi parafii i cegieł na budowę kościoła w przypadku przeniesienia siedziby parafii z Zagórowa do Emilienheim (Michalinów Kopoiński). 28 lutego 1862 r. Konsystorz warszawski zdecydował, że ze względu na lokalną sytuację i warunki drogowe za siedzibę parafii będzie uważany tylko Zagórów i tu też trzeba będzie wybudować kościół. I chociaż ewangelicy z Trąbczyna 26 września 1862 r. wystąpili do Konsystorza o wyznaczenie Emilienheim na siedzibę parafii, nie miało to praktycznych konsekwencji.

1860 verließ Pastor Winkler nach schweren Zerwürfnissen mit dem Kirchenkollegium, die auf unsachlichen Beschuldigungen beruhten, die Gemeinde, in deren Dienst nun Pastor Eugen Biedermann trat. „Die Parochie war klein, die Besoldung des Pfarrers sehr gering, und das Häuschen, das für ihn als Wohnung bestimmt war, war so niedrig, daß man die Türschwelle herausheben mußte, um dort (beim Einzug des Pastors) einen Schrank hineinzutragen. Überdies war die Wohnung kalt und feucht, was eine schwere Krankheit der Frau nach sich zog, und das bewog den jungen Pastor im J. 1865 zur Übersiedlung nach Pułtusk” 2). Wohl war Pastor Biedermann bestrebt, in Zagórów eine Kirche zu errichten, wozu er auch die ersten Schritte getan hat, aber bald darauf brachen in der Gemeinde Streitigkeiten betreffs des Bauortes aus, die er zu schlichten außerstande war. Auch dies beeinflußte seinen Entschluß, die Parochie zu verlassen. Nach seinem Weggang administrierte Zagórów ein Jahrzehnt Pastor Haeßner aus Stawiszyn. Im J. 1876 kam hierher Pastor Karl Eduard Erdmann, der aber schon nach zwei Jahren das benachbarte Pfarramt Grodziec übernahm, von wo er seine frühere Gemeinde weiter verwaltete.

W 1860 r. pastor Winkler opuścił parafię po poważnych nieporozumieniach z radą kościelną i nieobiektywnych oskarżeniach, jego miejsce posługi zajął pastor Eugen Biedermann. „Parafia była mała, pensja proboszcza była bardzo niska, a domek mały, który był przeznaczony dla niego jako mieszkanie, był tak niski, że trzeba było zdemontować próg, aby wnieść do wnętrza szafkę (kiedy pastor się wprowadzał). Dodatkowo mieszkanie było zimne i wilgotne, co spowodowało poważną chorobę żony i co skłoniło młodego pastora do przeprowadzki w 1865 r. do Pułtuska”. 2) Pastor Biedermann próbował zbudować kościół w Zagórowie, dla którego podjął pierwsze kroki, ale wkrótce potem w zborze wybuchły spory o budowę, których nie mógł rozwiązać. To również wpłynęło na jego decyzję o odejściu z parafii. Po jego wyjeździe Zagórów przez dekadę zarządzany był przez pastora Haeßnera ze Stawiszyna. W 1876 r. przybył tu pastor Karl Eduard Erdmann, lecz po dwóch latach objął sąsiednią parafię Grodziec, skąd kontynuował administrowanie swoją dawną parafią.

Da der Zagórower Betsaal nur für etwa 80 Personen Raum hatte und so niedrig war, „daß der Pastor vor dem Altar stehend, mit dem Kopf an die Balken reichte“, so wurde der Bau einer Kirche als die dringendste Angelegenheit der Parochie empfunden. Bereits 1863 wandte sich das Konsistorium an den Grafen Taczanowski, den Besitzer der Güter und der Stadt Zagórów, mit dem Ersuchen, eine Unterstützung zum Kirchbau und zum Unterhalt des Pastors zu gewähren. Von Bedeutung aber war erst die Gemeindeversammlung vom 27. Juli 1872, die den Beschluß des Kirchbaues gefaßt hat. Seitdem nahm diese Frage eine zwar langsame, aber stete Entwicklung. Am 8. April 1877 genehmigte das Innenministerium den Bau und bewilligte für diesen Zweck 3000 Rub.

Z uwagi na fakt, że sala modlitewna w Zagórowie mieściła tylko ok. 80 osób i była tak niska, że „pastor stojący przed ołtarzem głową sięgał do belek”, za najpilniejszą sprawę uznano budowę kościoła parafialny. Już w 1863 r. Konsystorz zwrócił się do hrabiego Taczanowskiego, właściciela majątku i miasta Zagórów, z prośbą o wsparcie budowy kościoła i utrzymanie proboszcza. Jednak najważniejsze znaczenie miało zebranie wspólnoty 27 lipca 1872 r., na którym podjęto uchwałę o budowie kościoła. Od tego czasu kwestia ta rozwijała się powoli, ale systematycznie. 8 kwietnia 1877 r. Ministerstwo Spraw Wewnętrznych zatwierdziło budowę i przyznało na ten cel 3000 rubli.

Am 22. August 1877 visitierte Pastor Teichmann, Superintendent der Kalischer Diözese, Zagórów. Im Visitationsprotokoll vermerkte er, daß die Parochie nur 1 Elementarschule mit 60 Kindern in Michalinow und 7 Kantoratsschulen mit annähernd 230 Schülern besitze. Er erwähnte auch, in der Gemeinde solle der Neu-Strelitzer Katechismus eingeführt werden. Über die Pfarrbaulichkeiten, die Sup. Teichmann besichtigte, ließ er sich dahin aus, daß sie sich in einem unerfreulichen Zustande befanden.

22 sierpnia 1877 r. Zagórów odwiedził pastor Teichmann, superintendent diecezji kaliskiej. W protokole wizytacji zanotował, że w parafii była tylko 1 szkoła podstawowa z 60 dziećmi w Michalinowie i 7 szkół kantorowych z prawie 230 uczniami. Wspomniał również, że należy wprowadzić do wspólnoty katechizm z Neu-Strelitz. Sup. Teichmann wizytował budynki parafialne, które ocenił, że są w niepocieszającym stanie.

Der Grundstein zum Bau der evangelischen Kirche in Zagórów wurde am 8. Mai 1878 vom Ortspastor Karl Eduard Erdmann gelegt. Für den Bau sollten die Gemeindeglieder binnen 4 Jahren eine Summe von 8000 Rub. aufbringen, während 3000 Rub., wie bereits erwähnt wurde, die Regierung gewährte. Mitglieder des Baukomitees waren: Alexander Arndt, Wilhelm Schmechel, Wilhelm Münch, Wilhelm Kuck, Martin Ziegeldorf und Emanuel Munk; des Kirchenkollegiums (gewählt am 5. Juli 1882): Christian Schultz, Karl Pfeifer, Heinrich Zelmer, Alexander Arndt und Johann Schütz. Die technische Aufsicht über den Bau hatte Kreisbauinspektor Przanowski aus Słupca. Sämtliche Arbeiten beim Bau übernahm für das Entgelt von 3000 Rub. Maurermeister Gustav Jursch aus Orlina Wielka. Die Stadt Zagórów stiftete zum Kirchbau 110 Stämme Bauholz aus dem Stadtwalde. Der Bau des Gotteshauses kostete 13 131 Rub. 78 Kop. Im Spätherbst 1882 war die Kirche bereits errichtet. Am 1. Juli 1883 bestellte das Kirchenkollegium bei der Firma Schlag und Söhne in Schweidnitz eine Orgel. Die Gemeindeversammlung vom 29. Juni 1884 beschloß auch, sich mit 25 Kop. vom Morgen zum Ankauf zweier Glocken zu besteuern. Die Einweihung der neuen Kirche fand nach mündlicher Überlieferung (die Akten berichten darüber nichts Näheres) am 1. Adventssonntag 1882 statt. Anfang Oktober 1883 erfolgte die protokollarische Übergabe der Kirche an die Gemeinde.

Kamień węgielny pod budowę kościoła ewangelickiego w Zagórowie położył 8 maja 1878 r. miejscowy pastor Karl Eduard Erdmann. Za budowę parafianie zobowiązani zostali w ciągu 4 lat ponieść koszt 8000 rubli, pozostałe środki w wysokości 3000 rubli przyznał rząd. W skład komisji budowlanej wchodzili: Alexander Arndt, Wilhelm Schmechel, Wilhelm Münch, Wilhelm Kuck, Martin Ziegeldorf i Emanuel Munk; a rady kościelnej (wybranej 5 lipca 1882 r.): Christian Schultz, Karl Pfeifer, Heinrich Zelmer, Alexander Arndt i Johann Schütz. Nadzór techniczny nad budową sprawował powiatowy inspektor nadzoru budowlanego Przanowski ze Słupcy. Wszystkie prace budowlane zostały wykonane za opłatą 3000 rubli przez mistrz murarski Gustav Jursch z Orliny Wielkiej. Miasto Zagórów przekazało na budowę kościoła 110 kłód drewna z lasu miejskiego. Budowa kościoła kosztowała 13 131 rubli i 78 kopiejek. Kościół został zbudowany już późną jesienią 1882 roku. 1 lipca 1883 r. rada kościelna zamówiła organy od firmy Schlag und Söhne w Świdnicy (Schweidnitz). Spotkanie wspólnoty z 29 czerwca 1884 r. zdecydowało o opodatkowaniu się na 25 kopiejek od morgi na zakup dwóch dzwonów. Zgodnie z ustną tradycją, inauguracja nowego kościoła odbyła się w pierwszą niedzielę Adwentu 1882 r. (akta nic o tym nie mówią). Na początku października 1883 r. kościół zgodnie z protokołem przekazano wiernym.

Bis zu seinem Tode (1892) betreute Pastor Karl Eduard Erdmann – Grodziec die Zagórower Gemeinde, die eingedenk seiner Verdienste um die Parochie (Erbauung der Kirche) sein Andenken durch Anbringung einer entspr. Marmortafel im Gotteshaus ehrte.

Do śmierci (1892) pastor Karl Eduard Erdmann z Grodźca opiekował się zagórowską kongregacją, która uczciła jego pamięć, umieszczając w kościele marmurową tablicę, upamiętniającą jego poświęcenie się dla parafii (budowa kościoła).

Die Administration von Zagórów übertrug hernach das Konsistorium Pastor Henkel aus Konin, worauf dann von Mitte Juli 1898 bis Anfang November 1903 hier als ständiger Seelsorger Pastor Bernhard Erdmann, vordem Vikar in Zgierz, tätig war.

Administrację Zagórowa przekazano następnie konsystorzowi pastorowi Henkelowi z Konina, po czym pastorowi Bernhardowi Erdmannowi, wcześniej wikariuszowi zgierskiemu, który pracował tu jako pastor od połowy lipca 1898 r. do początku listopada 1903 r.

Im J. 1890 wurde das Blechdach auf der Kirche und dem Turm vom Sturmwind abgetragen. Das Kirchenkollegium gab für die Neueindachung 760 Rub. aus. Da das Pfarrhaus zu klein und auch sonst den Bedürfnissen nicht entsprach, so beschloß die Gemeindeversammlung vom 3. Oktober 1893, von den Eheleuten Ulatowski ein Haus für 2600 Rub., das gegenüber der Kirche lag, zum Pastorat anzukaufen. Am 18. Januar 18% wurde hierzu die Allerhöchste Erlaubnis erteilt. 1898 brannte das Bethaus in Michalinow ab. Im gleichen Jahr entschloß man sich, in Chruściki ein neues Bethaus zu erbauen (1918 repariert).

W 1890 r. wichura zerwała blaszany dach z kościoła i z wieży. Rada kościelna przyznała 760 rubli na nowe pokrycie. Ze względu na sytuację, że pastorówka była bardzo mała i poza tym nie odpowiadała potrzebom, zebranie wspólnoty zdecydowało 3 października 1893 r. o zakupie domu dla pastora od małżeństwa Ulatowskich za 2600 rubli naprzeciw kościoła. Ponadto 18 stycznia wydano pozwolenie o zwiększenie kwoty o 18%. W 1898 r. spłonął dom modlitewny w Michalinowie. W tym samym roku podjęto decyzję o budowie nowego domu modlitewny w Chruścikach (oddany w 1918 r.).

Seit langem trug sich das Kirchenkollegium mit dem Gedanken, ein neues Kantorhaus zu errichten, um so mehr als das alte seiner Bestimmung nicht mehr genügte. Infolgedessen bat es am 15. Oktober 1902 das Konsistorium, ihm die Veräußerung des alten Kantorhauses zu gestatten. Die Parochialversammlung vom 13. Dezember 1907 beschloß daher, in Zagórów ein neues Kantorhaus und zugleich auch ein neues Pastorat neben der Kirche zu errichten. Pastor Buse aus Grodziec, dem damaligen Administrator von Zagórów, gelang es, die Gemeinde zu überzeugen, daß sie durch den Pfarrhausbau wieder die Möglichkeit hätte, einen eigenen Seelsorger zu erhalten. Nach dem Voranschlag im J. 1908 sollte der Bau des Pfarrhauses 7972 Rub. 75 Kop., der des Kantorhauses (Schullokal, Wohnungen für Kantor und Küster) 6596 Rub. 5 Kop. kosten. Das Innenministerium bestätigte am 26. September 1912 die Pläne und Kostenanschläge. Am 7. März 1913 beschloß die Gemeindeversammlung, zwecks Erweiterung des Bauplatzes für das Pfarrhaus von Johann Milner ein kleines Grundstück für 311 Rub. zu erstehen. Das seiner Feuchtigkeit wegen ungeeignete Pastorat (gegenüber der Kirche) wurde 1913 an das Gemeindeglied August Driesner für 3000 Rub. verkauft. Am 16. Oktober 1913 wurde der Grundstein zum Pfarrhausbau gelegt. Zu diesem Bau verpflichteten sich die Eingepfarrten, einen Beitrag von 1 Rub. vom Morgen zu zahlen, insgesamt etwa 6000 Rub-, dazu noch 1000 Rub. aus dem Baufonds; der Rest sollte durch freiwillige Opfer gedeckt werden. Im gleichen Jahr wurde mit der Errichtung des Kantor- und Schulhauses begonnen. Dem Baukomitee gehörten an: August Driesner, Wilhelm Neumann, Paul Rentz, Ferdinand Schulz, Friedrich Schütz, Christian Münch, August Kintzel, Julius Schneider, August Giebel, Daniel Gliege, Eduard Kuhn und Heinrich Kinast. 1914 brach der Weltkrieg aus, der die bereits begonnenen Arbeiten jäh unterbrach. Erst 1916 konnte das Kantorhaus weitergebaut und 1917 vollendet werden. Am 4. Juni 1917 kaufte noch die Gemeinde von Milner zwei zwischen der evang. Kirche und dem Kantorhaus gelegene Grundstücke.

Rada kościelna od dawna myślała o budowie nowego domu kantora, tym bardziej, że stary już nie spełniał swojego zadania. W rezultacie 15 października 1902 r. zwrócono się do konsystorza o pozwolenie na sprzedaż starego domu kantora. Zgromadzenie parafialne w dniu 13 grudnia 1907 r. zdecydowało o budowie nowego domu kantora i jednocześnie nowej pastorówki przy kościele w Zagórowie. Pastorowi Buse z Grodźca, ówczesnemu zarządcy Zagórowa, udało się przekonać zgromadzenie, że wybudowanie plebanii zwiększy możliwości pozyskania własnego pastora. Według szacunków z 1908 r. budynek plebanii miał kosztować 7972 rub. 75 kop., natomiast dom kantora (pomieszczenia szkolne, mieszkania dla kantora i kościelnego) 6596 rub. 5 kop. Ministerstwo Spraw Wewnętrznych potwierdziło plany i szacunki 26 września 1912 r. 7 marca 1913 r. wspólnota parafialna zdecydowała o powiększeniu placu budowy plebanii i zakupie niewielkiej działki od Johanna Milnera za 311 rubli. Dotychczasową zawilgoconą pastorówkę (naprzeciw kościoła) przekazano w 1913 r. parafianinowi Augustowi Driesnerowi za 3000 rubli. W dniu 16 października 1913 r. wmurowano kamień węgielny pod budynek plebanii. Parafianie zobowiązali się zapłacić 1 rub. od morgi na tę budowę, łącznie około 6000 rubli, przy czym 1000 rubli z funduszu budowlanego; a reszta powinna być pokryta dobrowolnymi ofiarami. W tym samym roku rozpoczęto budowę domu kantora i sali szkolnej. W skład komitetu budowlanego weszli: August Driesner, Wilhelm Neumann, Paul Rentz, Ferdinand Schulz, Friedrich Schütz, Christian Münch, August Kintzel, Julius Schneider, August Giebel, Daniel Gliege, Eduard Kuhn i Heinrich Kinast. W 1914 roku wybuchła wojna światowa, która nagle przerwała rozpoczęte prace. Dopiero w 1916 roku prace nad kantorówką mogły być kontynuowane i ukończone w 1917 roku. W dniu 4 czerwca 1917 r. parafia kupiła dwie działki od Milnera między kościołem ewangelickim a domem kantora.

Im J. 1923 trat das Pfarramt von Zagórów Pastor Alexander Groß an. An Stelle der 1918 von den deutschen Besatzungsbehörden requirierten Glocke wurde 1923 eine neue Glocke bezogen. In den Jahren 1926/27 wurde der Umbau der Orgel mit einem Kostenaufwand von 6000 Zł. bewerkstelligt (1910 Orgel repariert). 1927 errichtete man auf dem Pfarrgehöft ein Wirtschaftsgebäude. 1927 schenkte das Ehepaar Ferdinand und Luise Krüger aus Olchowo zum Andenken an ihren im polnisch-bolschewistischen Kriege (1920) verschollenen Sohn Rudolf Krüger die jetzige Turmuhr, die 5000 Zł. kostete. Vom 1.—11. September 1927 veranstaltete Pastor Groß, dem die religiöse Arbeit sehr am Herzen liegt, in der Zagörower Gemeinde wie auch im Filial Lissewo-Pyzdry eine Evangelisationswoche, an der außer Pastor Groß noch die Pastoren Loffler – Gąbin, Paul Otto – Christliche Gemeinschaft Lodz und Prediger Mark aus Leonberg (Lwówek) bei Gąbin mitgewirkt haben.

W 1923 r. do parafii zagórowskiej przybył pastor Alexander Groß. W miejsce zarekwirowanego  w 1918 roku dzwonu przez niemieckie władze okupacyjne nowy został zawieszony w 1923 r. W latach 1926-27 odbudowano organy kosztem 6000 zł. (1910 organy były naprawiane). W 1927 r. na działce parafialnej powstał budynek gospodarczy. W 1927 r. małżeństwo Ferdynanda i Luizy Krüger z Olchowa podarowało aktualny zegar wieżowy o wartości 5000 zł na pamiątkę zaginionego w wojnie polsko-bolszewickiej (1920) syna Rudolfa Krügera. Od 1 do 11 września 1927 roku pastor Groß, dla którego praca religijna była bardzo ważna, zorganizował tydzień ewangelizacji w zborze zagórowskim, a także we filiale Lissewo-Pyzdry, na której pastora Großa wspomagali pastorzy: Loffler – Gąbin, Paul Otto – Wspólnota Chrześcijańska Łódź i kaznodzieja Mark z Leonberga (Lwówek) przebywający w Gąbinie.

Im J. 1931 wurde der Bau des Pfarrhauses wieder aufgenommen. Ende 1934 war der Rohbau, einschl. der Eindachung, fertiggestellt. 1937 soll es mutmaßlich vollendet werden. Die gesamten Baukosten des Pfarrhauses dürften 35-40 000 Zł. betragen. Oktober 1933 beging die Gemeinde das 50-jährige Kirchweihjubiläum.

W 1931 r. wznowiono budowę pastorówki. Pod koniec 1934 r. stan surowy wraz z zadaszeniem został ukończony. Budynek ma zostać ukończony w 1937 roku. Całkowity koszt budowy plebanii ma wynieść około 35-40 000 zł. W październiku 1933 r. wspólnota obchodziła jubileusz 50-lecia inauguracja kościoła parafialnego.

1934 beschritt die Gemeinde (gemeinsam mit dem Filial Lissewo-Pyzdry) den Klageweg betreffs rechtlicher Zuerkennung des Kantorlandes und der darauf befindlichen Baulichkeiten in Łazińsk (20 Morgen), Ciemierów (13 Morgen) und Wrąbczynkowska Kolonia (10 Morgen). Die beiden letzten Dörfer liegen im Filial Lissewo-Pyzdry. Den Prozeß betr. Ciemierów gewann die Gemeinde, während die gerichtliche Entscheidung in den beiden ändern Prozessen noch aussteht.

W 1934 r. parafia (wraz z filiałem Lissewo-Pyzdry) wystąpiła z powództwem o nadanie kantorowi gruntów i zabudowań na nich położonych w Łazińsku (20 mórg), Ciemierowie (13 mórg) i Wrąbczykowskiej Kolonii (10 mórg). Dwie ostatnie wsie znajdują się w odnodze Lissewo-Pyzdry. Sprawa Ciemierowa została wygrana przez parafię, natomiast w dwóch pozostałych sprawy są jeszcze w toku.

Die Parochie Zagórów, die 3500 Seelen zählt, ist eine ausgesprochene Kolonistengemeinde. Die Eingepfarrten siedeln ziemlich geschlossen; die am weitesten Wohnenden haben bis zur Pfarrkirche 10 Klm.

Parafia Zagórów, licząca 3500 dusz, jest zdecydowanie wspólnotą kolonistów. Parafianie są dość hermetyczni; najdalej mieszkańcy mają 10 km do kościoła parafialnego.

Das Kirchspiel visitierten: am 10. August 1884 Bischof Everth, am 10. Mai 1903 Gen.-Sup. G. Manitius, am 23. Mai 1909 und am 6. und 7. Juli 1925 Gen.-Sup. Bursche.

Odwiedzili parafię: 10 sierpnia 1884 r. Biskup Everth, 10 maja 1903 r. gen. sup. G. Manitius, 23 maja 1909 oraz 6 i 7 lipca 1925 gen. sup. Bursche.

Gründungsjahr des Filials (rok założenia filiału): 1840 (uchwalona), 1843 ostatecznie ulokowana.

Gründungsjahr der Pfarrgemeinde (rok założenia parafii): 1856.

Seelenzahl (liczba dusz) w 1934 roku: 3800

Kirchensprache (język kościoła): niemiecki.

Pastoren (pastorzy): Wilhelm Winkler, 1856–1860. Eugen Biedermann, 1860–1865. Karl Eduard Erdmann, 1876–1878. Bernhard Erdmann, 1898-1903. Alexander Groß, od 1923 roku.

Auswärtige Administratoren (administratorzy zewnętrzni): Karl Friedrich Orive, 1843-1856; Franz Haessner, 1865–1876; Karl Eduard Erdmann (z Grodźca), 1878-1892; Karl Henkel, 1892-1898; Rudolf Buse, 1903-1914; Otto Krenz, 1914-1915, 1919; Otto Haack, 1916-1918 (miejscowy administrator parafii powołany przez wojenne władze niemieckie); Adolf Löffler, 1919-1923.

Gemeindekantoren (kantorzy parafialni): August Gabler, August Rasch, Johann Ferdinand Hampel, Karl August Rottke, Adolf Wahren, Schultz, Witke, Samuel Hein, Karl Eduard Thim, Adolf Petznik, Emil Kunitzer, Adolf Krüger, Karl Gustav Welke, 1899-1909; Johann Milner, 1909-1917; Behnke, 1917–1920; Arno Tschadek, 1921-1922; Ferdinand Homt, od 1924 roku.

Küster (kościelni): Samuel Jahns, Wilhelm Pfennig (1864), Gottlieb Pfennig (+ 1899), Gottlieb Wolff, Eichhorst Witwe, Eduard Schultz, Eduard Krüger, od 1926 roku.

Kirchenkollegien (rady kościelne):

1840: Johann Abramowski, Matthäus Luther, Johann Friedrich Rasch, Johann Eichhorst, Ludwig Neumann, Gottlieb Schnitzer.

1854: Karl Seydel, Friedrich Schnitzer, Friedrich Rasch, Christian Schütz.

1860: Karl Militz, Christian Schultz, Daniel Horn, Friedrich Steinbarth, Gottlieb Strauß.

1875: Karl Pfeiffer, Wilhelm Rentz, Christian Schultz, Heinrich Zelmer, Gottfried Schnitzer.

1900. Emanuel Munk, Christian Wolter, Karl Schultz, Alexander Arndt, Friedrich Wegner.

1914: August Grunwald, Julius Schneider, Gustav Stark, Ferdinand Krüger, Karl Schmechel.

1925: August Driesner, Alexander Schreiber, Wilhelm Heilmann, Julius Zache, Gottlieb Gliege, Theophil Runge.

1934: Gottlieb Gliege, Eduard Rittammer, Adolf Beutler, Adolf Rau, Reinhold Wegner, Robert Litwin, Julius Zache, Reinhold Reiser, August Pfeifer.

Kirche (kościół): Zagórów.

Bethäuser (domy modlitewne): W Olchowie i Michalinowie, gm. Trąbczyn sala modlitewna jest jednocześnie salą szkolną; natomiast w Łazińsku, Michalinowie gm. Oleśnica i Anielewo szkoła i sala modlitewna znajdują się w jednym budynku, ale w osobnych pomieszczeniach.

Kantorate (kantoraty): Olchowo, kantor i nauczyciel od 1924 roku Ferdinand Homt. Tarszewo, kantor Adolf Münch. Michalinów gm. Oleśnica, kantor Ludwig Schulz. Michalinów gm. Trąbczyn, kantor Paul Schulz (rolnik). Łazińsk, kantor i nauczyciel Gustav Adolf Mielke, od 1925 r. Anielewo, kantor i nauczyciel Bruno Mielke.

Friedhöfe (cmentarze): Zagórów, Olchowo, Tarszewo, Chruściki, Michalinów, gm. Oleśnica, Michalinów, gm. Trąbczyn, Łazińsk, Anielewo i Wrąbczynkowska Kolonia. W Dolanach ewangelicy chowali zmarłych na tamtejszym cmentarzu rzymskokatolickim, na wydzielonej części obszaru, który został im przydzielony w czasie wojny 1914-18.

Schulen (szkoły):

Zagórów. 7-klasowa Szkoła Powszechna, około 20 dzieci protestanckich. Miejscowy pastor prowadzi lekcje religii. – W 1835 r. August Gabler był nauczycielem w Szkole Ewangelickiej w Zagórowie.

Łazińsk, m.in. wykładowy język niemiecki, ponad 160 dzieci; Nauczyciel Gustav Adolf Mielke.

Anielewo, z wykładowym językiem niemieckim, z 60-70 dziećmi; Nauczyciel Bruno Mielke.

Olchowo wraz z wykładowym językiem niemieckim ponad 40 dzieci. Nauczyciel Ferdinand Homt.

Michalinów gm. Oleśnica, łącznie z wykładowym językiem niemieckim, ok. 60 dzieci, nauczyciel Julius Berendt.

Michalinów gm. Trąbczyn, łącznie z wykładowym językiem niemieckim, około 70 dzieci, nauczyciel Friedrich Klingbeil, od 1923 r.

Wrąbczynkowska Kolonia, niemiecki język wykładowy, około 70 dzieci. A. Bauer nauczyciel od 1928 r.

Vereine (stowarzyszenia):

Gemischter Gesangchor in Zagórów, etwa 30 Sänger, Leiter Kantor Ferdinand Homt. Jugendbund Zagórów, etwa 40 Mitglieder, seit 1927 Leiter der Ortspastor. Kindergottesdienst, nur im Sommerhalbjahr, etwa 50 Kinder, kein Gruppensystem.

Chór mieszany w Zagórowie, około 30 śpiewaków, prowadzący kantor Ferdynand Homt. Stowarzyszenie Młodzieży Zagórów, liczące około 40 członków, od 1927 r. prowadzącym jest miejscowy pastor. Nabożeństwa dla dzieci, tylko w półroczu letnim, około 50 dzieci, bez systemu grupowego.

Blätter (prasa): 1930. „Friedensbote 20 egz.; „Wach auf” 100 egz.; „Zwiastun Ewang.” 1 egz. — 1936 „Friedensbote” 6 egz.; „Wach auf” 100 egz.; „Jugendfreude” 5 egz.; „Jugendsieg” 8 egz.; „Neues Leben” 5 egz.

Sekten (sekty): 1 nowoapostolska rodzina.

Konvertiten (konwertyci): w latach 1925-1930 1 osoba (z kościoła grecko-prawosławnego).

Wirtschaftliches (sprawy ekonomiczne).

Zahl der Kontribuenten (liczba płatników): 1930: 560; 1935: 550,

Höhe des Etats (kwota budżetu): 1930: 10 200 zł; 1935: 7 480 zł.

Höhe des Kirchenbeitrags (składka kościelna): 1930: 1 zł. od morgi; 1935: 50 gr. i 3 zł. od rodziny.

Morgenzahl in der Gemeinde (ilość mórg w parafii): 6500.

Gehälter 1930 (wynagrodzenia w 1930 r.): Pastor 500 zł. miesięcznie, 1934: 400 zł. Kantor 140 zł. miesięcznie, 1934: 110 zł. Kościelny 60 zł. miesięcznie, 1934: 50 zł. Pisarz parafialny 70 zł. miesięcznie, 1934: 45 zł.*

Soziale Gliederung der Gemeinde (struktura społeczna w parafii): właścicieli ziemskich brak; rolnicy, średnio 15-20 mórg; rodziny rzemieślników.

Zahlenmäßige Entwicklung der Gemeinde (liczbowy rozwój parafii):

Jahr (rok); Geburten (urodzenia); Trauungen (śluby); Sterbefälle (zgony); Kommunikanten (komunikanci); Konfirmanden (konfirmanci);

1843; 115; 10; 50; -; -;

1850; 139; 34; 86; -; -;

1852; -; -; 119; -; -;

1875; 175; 30; 142; -; 78;

1900; 260; 47; 107; -; 88;

1914; 195; 37; 70; -; 103;

1916; 132; 14; 83; -; -;

1917; 140; 16; 122; -; -;

1919; -; 62; -; 1918: 2326; 82;

1920; 151; 14; 89; 1922: 2560; -;

1929; 188; 59; 106; 3016; 63;

1933; -; -; -; 2521; -;

1934; 142; 52; 83; 3081**; 77;

1935; 143; 49; 82; 2734; 55;

Eingepfarrt Ortschaften (miejscowości parafialne):

miasto Zagórów, powiat koniński, Imielno, część miasta;

gmina Oleśnica, powiat koniński: Oleśnica, Chruściki, Drzewce, Mały Las, Olchowo, Kopojno, Tarszewo, Skokum, Świątniki, Wrąbczyn, Michalinów, Augustynów, Anielewo, Grądzeń, Grądzeń Las;

gmina Lądek, powiat koniński: Ląd, Dolany;

gmina Trąbczyn, powiat koniński: Michalinów, Huta Łukomska, Stanisławów, Łazy, Władzimierów, Łazińsk, Huta Trąbczyńska, Trąbczyn B, Trąbczyn D;

gmina Rzgów, powiat koniński: Dąbrowica;

gmina Dłusk, powiat koniński: Wrąbczynek.

[Przypisy]

1) Albert Breyer. Das Kloster Lond (Unterhaltungsblatt zur „Freien Presse”, Jahrg. 1931 Nr. 16). Die Namen der Äbte waren: 1. Henricus Butgen 1145, 2. Henricus Buscraff, 3. Theodoricus, 4. Tyllmann, 5. Conradus, 6. Bertholdus 1213, 7. Christianus, 8. Joannes, 9. Philippus, 10. Giselbertus, 11. Jacobus, 12. Gierardus 1313, 13. Engelbertus, 14. Mathias 1325, 15. Gierardus 1399, 16. Bernardus 1417, 17. Henricus Roilen 1418, 18. Hermanus, 19. Sigfridus 1429, 20. Joannes 1433, 21. Joannes Fulich 1437, 22. Mathias 1445, 23. Ludovicus 1463, 24. Cornelius 1483, 25. Henricus 1553.

2) „Zwiastun Ewangeliczny”, Jahrg. 1912, S. 49. Vergl auch „Unsere Kirche”, Jahrg. 1907, S. 213.

*) Der Schreiber wird vom Pastor und Kantor besoldet.

**) Zusammen mit den Kommunikanten aus Lissewo-Pyzdry.

1) Albert Breyer. Klasztor Ląd (dział ciekawostek w „Freien Presse”, 1931, nr 16) Nazwiska opatów brzmiały: 1. Henricus Butgen 1145, 2. Henricus Buscraff, 3. Theodoricus, 4. Tyllmann, 5. Conradus, 6. Bertholdus 1213, 7. Christianus, 8. Joannes, 9. Philippus, 10. Giselbertus, 11. Jacobus, 12. Gierardus 1313, 13. Engelbertus, 14. Mathias 1325, 15. Gierardus 1399, 16. Bernardus 1417, 17. Henricus Roilen 1418, 18. Hermanus, 19. Sigfridus 1429, 20. Joannes 1433, 21. Joannes Fulich 1437, 22. Mathias 1445, 23. Ludovicus 1463, 24. Cornelius 1483, 25. Henricus 1553.

2) „Zwiastun Ewangeliczny”, 1912, s. 49. Zobacz również „Unsere Kirche”, 1907, s. 213.

*) Pisarzowi płacił pastor i kantor.

**) Razem z komunikantami z filiału Lisewo-Pyzdry.

Skomentuj

Wprowadź swoje dane lub kliknij jedną z tych ikon, aby się zalogować:

Logo WordPress.com

Komentujesz korzystając z konta WordPress.com. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie na Google

Komentujesz korzystając z konta Google. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie z Twittera

Komentujesz korzystając z konta Twitter. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie na Facebooku

Komentujesz korzystając z konta Facebook. Wyloguj /  Zmień )

Połączenie z %s