Ewangelicki Filiał Lisewo-Pyzdry w książce „Parafie ewangelicko-augsburskie diecezji kaliskiej” pastora Eduarda Kneifla.

Opracował: Jarosław Buziak

Die evangelisch – augsburgischen Gemeinden der Kalischer Diözese. Von Pastor Eduard Kneifel. Forschungen zur Geschichte der evangelisch-augsburgischen Kirche in Polen. 1. Band. 1937 Posen. Günther Wolff zu Plauenim Vogtland. Parafie ewangelicko-augsburskie diecezji kaliskiej. Według pastora Eduarda Kneifla. Badania nad dziejami Kościoła Ewangelicko-Augsburskiego w Polsce. Tom 1. Poznań 1937. Günther Wolff zu Plauenim Vogtland.

Rozdział 7a) Das Filial Lissewo-Pyzdry (Filiał Lisewo-Pyzdry). [str. 259-266]

Die Stadt Pyzdry (Peisern), 1257 entstanden, ist eine Gründung des Zisterzienserklosters Ląd a/Warthe. Im 14. Jahrhundert (um 1370) gehörte sie zu den sechs Städten, deren gewählte Räte „das höchste Stadtgericht für die Provinz Großpolen bildeten, ohne Appellation nach Halle und Magdeburg“ 1). Nach der „Inspektion des J. 1564 gab es hier allein 182 steuerzahlende Handwerker und 33 Fleischer“. In den Jahren 1790/94 zählte man in Peisern über 3000 Einwohner.

Miasto Pyzdry (Peisern), założone w 1257 r., jest fundacją klasztoru cystersów Lądzie nad Wartą. W XIV w. (ok. 1370 r.) Pyzdry były jednym z sześciu miast, których sejmiki ziemskie tworzyły „najwyższy sąd miejski dla województwa wielkopolskiego, bez apelacji do Halle i Magdeburga” 1). Podczas „spisu z 1564 r. w mieście było 182 rzemieślników płacących podatki i 33 rzeźników”. W latach 1790-94 Pyzdry liczyły ponad 3000 mieszkańców.

Evangelisches Leben in Peisern und Umgegend ist erst zu preußischer Zeit nachweisbar. Für die hier zahlreich vertretene deutsche Bevölkerung beabsichtigte man, eine Gemeinde zu organisieren, wofür am 6. Juni 1806 100 Reichstaler bestimmt wurden. Seit 1798 bestand in Peisern eine evangelische Bürger- und Garnisonschule in einem gemieteten Hause. Der Lehrer bezog 60 Taler Gehalt für den Unterricht der Garnisonkinder aus der Königl. Kriegskasse und 10 Taler Schulgeld von den Bürgerkindern. Die Schule besuchten 34 Schüler 2). Auch die Errichtung von Schulen auf dem Lande ließen sich die preußischen Behörden angelegen sein. So machte am 3. September 1799 Intendant Kolbe „von der Intendantur Peysern zu Ciążyń“ Vorschläge über die Erbauung neuer Landschulen in Ostrowite (Ostrowska Kolonia), Wola Łaszczowa, Młodojewo, Lissewo, Kąty, Ciążyń, Gozdowo und Rataj. „Das Holz dazu — schrieb er — kann frei verabfolgt werden. Die Einsassen würden… sich auch sehr bereitwillig finden lassen, nicht nur die Anfuhr des Holzes“ zu bewerkstelligen, „sondern auch die Materialien wie Steine, Kalk und Stroh zur Deckung aus eigenen Mitteln herbeizuschaffen“. In Lissewo wurde auch in der Tat ein Schul- und Bethaus erbaut, worauf sich in den späteren Jahrzehnten die Kolonisten immer wieder beriefen. 1797 war bereits auch in Wierzchy eine Schule vorhanden. Nach Aufhebung der preußischen Herrschaft ging die Garnison- und Bürgerschule in Peisern ein. Ebenso konnte von einem „in Peysern zu etablierenden Kirchensystem” nicht mehr die Rede sein.

Życie ewangeliczne w Pyzdrach i okolicach można udokumentować od czasów pruskich. Miało to na celu zorganizowanie społeczności dla licznie reprezentowanej tu ludności niemieckiej, dla której w dniu 6 czerwca 1806 roku przeznaczono 100 Reichstalarów. Od 1798 r. w wynajmowanym domu w Pyzdrach istniała ewangelicka szkoła miejska i garnizonowa. Nauczyciel otrzymał pensję w wysokości 60 talarów za nauczanie dzieci żołnierzy z garnizonu królewskiego i 10 talarów czesnego od mieszczan. Do szkoły uczęszczało 34 uczniów 2). Władze pruskie były przeciwne zakładaniu szkół we wsiach. I tak intendent Kolbe „z intendentury od Pyzdr do Ciążenia” 3 września 1799 r. przedstawił propozycje budowy nowych szkół wiejskich w Ostrowite (Ostrowska Kolonia), Woli Łaszczowej, Młodojewie, Lisewie, Kątach, Ciążeniu, Gozdowie i Ratajach. „Drzewo na to – pisał – można bezpłatnie pozyskać. Osadników można łatwo znaleźć, którzy nie tylko dostarczą drzewo, ale z własnych środków pozyskają inne materiały takie jak kamienie, wapno i słomę”. W Lisewie powstała w czynie społecznym szkoła i dom modlitewny, o którym koloniści wielokrotnie wspominali w późniejszych dziesięcioleciach. W 1797 r. we Wierzchach istniała już szkoła. Po zniesieniu rządów pruskich zginął garnizon i rozwiązano szkołę w Pyzdrach. I nie było już mowy o „ustanowieniu systemu kościelnego (ewangelickiego) w Pyzdrach”.

Im J. 1809 bemühte sich die evangelische Bevölkerung von Peisern um die Inbesitznahme der dort 1807 z. T. niedergebrannten römisch-katholischen Hospitalkirche (Heil. Geist-Kirche). Jahrzehnte hindurch hielt sie an diesem Plan fest, ohne jedoch ihr Ziel zu erreichen. Am 16. Februar 1844 wandten sich sogar die römischkatholischen Stadtbewohner Josef Laskowski, Wincenty Basiński, Kazper Borysiewicz, Martin Powalski, Anton Jumrich, Karl Jumrich, Josef Jankowski, Jakob Nowiński, Anton Kruszyński, Wojciech Gieryn, Josef Maytler, Johann Lesinski (und noch zwanzig andere) an die Regierungskommission mit der Bitte, den Evangelischen von Peisern die erwähnte Kirche zur Benutzung zu übergeben. Die Kommission lehnte dies ab, mit dem Hinweis, daß die Evangelischen die leerstehende Kirche nur käuflich erwerben könnten. Dazu war aber die evangelische Bevölkerung hier nicht in der Lage. Darum ließ sie auch den Gedanken der kostenlosen Besitzergreifung der katholischen Kirche fallen, um so mehr als die Kalischer Wojewodschaftskommission forderte, daß die „evangelische Gemeinde zunächst das Vorhandensein genügender Geldmittel zum Unterhalt des Pastors und der Kirchendiener nachweisen muß’’. Viele Jahre fanden in Peisern keine evang. Gottesdienste statt, weil kein entsprechender Raum da war. Die hiesigen Evangelischen begaben sich zu Gottesdiensten nach Wreschen oder „zu einem 1,5 Meilen entfernten Hauländer-Bethause” (Lissewo). Auf Ersuchen der „Ältesten von Peysern”. Andrae und Farner kam Pastor Samuel Gottlieb Schröck aus Wreschen immer wieder nach Peisern, wo er in einem gemieteten Lokal Gottesdienste abhielt. Auch eine Schule wurde hier eingerichtet. 1814 brannte das Schullokal ab, und die Schule ging darauf ein. Nur „den Gottesdienst setzen wir in der Vorstadt fort und bestreiten die Kosten aus unserer eigenen Mitte”3).

W 1809 roku protestancka ludność Pyzdr próbowała przejąć częściowo spalony w 1807 r. rzymskokatolicki kościół szpitalny Św. Ducha. Przez dziesięciolecia trzymała się tego planu i nie osiągnęła tego celu. 16 lutego 1844 r. nawet mieszczanie rzymskokatoliccy Józef Laskowski, Wincenty Basiński, Kasper Borysiewicz, Marcin Powalski, Antoni Jumrich, Karol Jumrich, Józef Jankowski, Jakub Nowiński, Antoni Kruszyński, Wojciech Gieryn, Józef Maytler, Jan Lesiński i dwudziestu innych zwróciło się z prośbą do komisji rządowej o przekazanie do użytkowania wspomnianego kościoła ewangelikom z Pyzdr. Komisja odmówiła, wskazując, że ewangelicy mogą kupić nieużytkowany kościół. Miejscowa ludność protestancka nie była w stanie tego zrobić. Rezygnacja z nieodpłatnego przejęcia w posiadanie kościoła katolickiego była spowodowana również tym, że Komisja Wojewódzka w Kaliszu zażądała, aby „wspólnota protestancka najpierw udowodniła posiadanie wystarczających środków finansowych na utrzymanie pastora i kościelnego”. Przez wiele lat w Pyzdrach nie było nabożeństw protestanckich, ponieważ nie było odpowiedniego pomieszczenia. Miejscowi ewangelicy chodzili na nabożeństwa do kościoła we Wrześni lub „do olenderskiego domu modlitewnego w Lisewie, oddalonego o 1,5 mili”. Na prośbę „Starszyzny z Pyzdr” Andrae i Farnera, pastor Samuel Gottlieb Schröck z Wrześni przyjeżdżał do Pyzdr, gdzie odprawiał nabożeństwa w wynajętej lokalu. Tutaj też powstała szkoła. W 1814 r. lokal szkolny spłonął i szkoła została przeniesiona. W dalszym ciągu „będziemy kontynuować edukację na przedmieściach i pokryć koszty z własnych środków” 3).

Nach dem Wiener Kongreß fiel die Gegend von Peisern an Rußland, wodurch die Pfarrei Wreschen eine Anzahl evangelischer Kolonien verlor 4). Trotzdem bediente Pastor Schröck die Evangelischen in und um Peisern bis zu seinem Tode (+ 15. November 1818). Nach ihm betreute die hiesigen Glaubensgenossen Pastor Stegmann aus Grodziec.

Po kongresie wiedeńskim obszar Pyzdr przypadł Rosji, w wyniku czego parafia Września straciła szereg kolonii ewangelickich 4). Niemniej pastor Schröck służył ewangelikom w Pyzdrach i okolicach aż do swojej śmierci (+ 15 listopada 1818). Po nim pastor Stegmann z Grodźca otoczył opieką miejscowych współwyznawców.

Die recht schwierigen kirchlichen Verhältnisse erforderten hier eine straffere Zusammenfassung der zerstreuten evangelischen Ort schäften. Es mußte einerseits ein Mittelpunkt für die umliegenden Dörfer gebildet, andrerseits aber auch der Gegensatz zwischen Peisern und den auseinanderstrebenden Kantoraten wenn nicht behoben so doch gemildert werden. Am 4. März 1841 berichtete Sup. Modl der Gubernialverwaltung, daß Pastor Orive aus Grodziec den Auftrag erhalten hatte, in Peisern eine Filialgemeinde ins Leben zu rufen. Pastor Orive teilte dies seinerseits auch dem Generalkonsistorium am 12. Juni ds. Jhrs. mit. 1842 wurde auch das Filial begründet. Damit waren aber die Kantorate nicht einverstanden. Als am 15. April 1841 das erste Kirchenkollegium für die im Werden begriffene Filialgemeinde gewählt wurde (Daniel Bräunig, Wilhelm Knoll, Friedrich Blum und Jakob Ephraim), da „wollten die Landgemeinden sich an der Wahl nicht beteiligen, weil sie eigene Bethäuser besitzen und daher zu keinem Kirchensystem gehören möchten”. Am 26. Juni ds. Jhrs. baten Wierzchy und Śnietnia, der Grodziecer Parochie einverleibt zu werden. Sie begründeten dies damit, daß ihre Entfernung von Grodziec dieselbe sei, außerdem „führe der Weg nach Peisern über Wälder,… auch überschwemme die Warthe in sehr weitem Umfange bei Peisern, was jeglichen Verkehr hinde“. 1843 schrieb Pastor Orive dem Sup. Modl über die entschiedene Weigerung der Kantorate, sogar an den Gottesdiensten im Filialort teilzunehmen, wobei die Kolonisten aus Lissewo besonders dagegen waren. So verboten sie sogar ihrem Kantoratslehrer Christian Wilhelm Friedrich, bei Strafe der Entfernung aus der Kolonie, den Besuch der in Peisern von Pastor Orive gehaltenen Gottesdienste. Der Besitzer der Güter Ciemierów Nepomucen Gliszczyński ließ zu wiederholten Malen den Lehrer Friedrich zu sich kommen und erklärte ihm in Gegenwart der Kolonisten, daß „wenn er (Friedrich) sich erdreiste, nach Peisern zu gehen, dann werde er von seiner Stelle vom Wojten entfernt werden“. Gliszczyński griff in diesen Streit ein, weil er auch an der Schließung des Filials in Peisern und seiner Verlegung nach Ciemierów bzw. Lissewo wirtschaftlich interessiert war.

Dość trudne warunki kościelne wymagały ściślejszej koncentracji rozproszonych protestanckich społeczności lokalnych. Z jednej strony należało stworzyć centralne miejsce dla okolicznych wiosek, z drugiej strony należało złagodzić, jeśli nie wyeliminować, kontrast między Pyzdrami a zróżnicowanymi kantoratami. 4 marca 1841 r. sup. Modl zawiadomił administrację gubernialną, że pastor Orive z Grodźca otrzymał polecenie założenia kościoła filialnego w Pyzdrach. Pastor Orive ze swojej strony poinformował również Konsystorz Generalny 12 czerwca 1842 r. o utworzeniu filiału. Przy czym na kantorat nie było zgody. Gdy 15 kwietnia 1841 r. dla powstającej wspólnoty filialnej wybrano pierwszą radę kościelną (Daniel Bräunig, Wilhelm Knoll, Friedrich Blum i Jakob Ephraim), „gminy wiejskie nie chciały uczestniczyć w wyborach, ponieważ mają własne domy modlitewny i dlatego nie chcą należeć do żadnego systemu kościelnego ”. 26 czerwca tego roku Wierzchy i Śnietnia zwróciły się o włączenie do parafii Grodziec. Uzasadniały to tym, że ich odległość od Grodźca była taka sama, dodatkowo „droga do Pyzdr wiedzie przez lasy… a także Warta w bardzo dużym stopniu wylewa w okolicy Pyzdr, co utrudnia komunikację”. W 1843 r. Pastor Orive napisał do sup. Modla o zdecydowanym oporze kantoratów, nawet w uczestniczeniu w nabożeństwach filialnych, przy czym najbardziej przeciwni byli koloniści z Lisewa. Jako przykład, zabronili nawet swojemu nauczycielowi, Christianowi Wilhelmowi Friedrichowi, uczęszczania na nabożeństwa odprawiane w Pyzdrach przez pastora Orive, pod groźbą usunięcia z kolonii. Właściciel majątku Ciemierów Nepomucen Gliszczyński kilkakrotnie zwracał się do nauczyciela Friedricha, który w obecności kolonistów tłumaczył mu, że „jeśli on (Friedrich) odważy się pojechać do Pyzdr, to zostanie usunięty ze stanowiska przez wójta”. Gliszczyński interweniował w tym sporze, ponieważ z ekonomicznego punktu widzenia interesowało go zamknięcie filiału w Pyzdrach i przeniesienie go do Ciemierowa, względnie Lisewa.

Durch Gliszczyńskis und der Kolonisten Verhalten empört, schlug Pastor Orive dem Sup. Modl vor, das Bethaus in Lissewo zu versiegeln und den dortigen Kantor zu versetzen. Diese rigorose Forderung berücksichtigte Sup. Modl nicht. Da aber die Auseinandersetzungen zwischen Peisern und den Kantoraten nicht aufhorten, so visitierte Sup. Modl am 18. Juni 1845 Peisern, um die Verhältnisse an Ort und Stelle kennenzulernen. Sup. Modl stellte (nach dem Visitationsprotokoll) die schwierige Lage des Filials fest. So hatten in Peisern die Evangelischen ein gemietetes Lokal, in dem jeden 4. Sonntag Gottesdienste stattfanden, aber keinen Lehrer und Kantor. Darüber beklagten sich die Filialvorsteher beim Superintendenten, den sie darauf aufmerksam machten, daß durch die ungenügende religiöse Pflege „manche Evangelische schon zur katholischen Kirche übergetreten sind und andere dort ihre Kinder taufen lassen” 5). Darum baten sie ihn um einen Lehrer und Kantor, denn „widrigenfalls würden zuletzt die meisten Evangelischen (in Peisern) zur katholischen Kirche übergehen”. Noch im gleichen Jahre (1845) wurden die Evangelischen von Lissewo und Ciemierów vorstellig, Lissewo, wo ein Bethaus für annähernd 100 Personen vorhanden war, zum Mittelpunkt des Filials zu machen. Desgleichen wünschten 1845 die Kolonisten von Wierzchy, in ihr Dorf den Sitz des Filials zu übertragen. Auf alle diese Wünsche und Bestrebungen Bezug nehmend, berichtete am 6. Februar 1850 Sup. Modl dem Konsistorium, daß im Falle der Verlegung des Filials von Peisern nach Lissewo die Ortschaften Piotrowo, Koszuty und Młodojewo dorthin unter keinen Umständen gehören könnten, weil die Enfernung viel zu groß sei. Außerdem wäre durch diese Änderung die evangelische Bevölkerung von Peisern der Gefahr einer stärkeren Katholisierung ausgesetzt. Demzufolge beließ das Konsistorium das Filial weiter in Peisern, was wiederum von seiten der unzufriedenen Kantorate eine Gegenwirkung auslöste. Am 7. Februar 1851 beantragten die Friedhofsvorstände von Lissewo, Wierzchy, Ciemierów und Koszelewska Łąka beim Konsistorium, das Filial Peisern aufzuheben und die Gemeinde Zagórów einzurichten. Das Konsistorium lehnte die Auflösung des Filials ab, das seitdem die Bezeichnung „Lissewo-Pyzdry” führt”).

Oburzony zachowaniem Gliszczyńskiego i kolonistów pastor Orive zasugerował sup. Modlowi, aby dom modlitewny w Lisewie został zapieczętowany, a tamtejszy kantor przeniesiony. Sup. Modl nie uwzględnił tego rygorystycznego żądania. Z uwagi, że kłótnie między Pyzdrami a kantoratami nie ustawały, sup. Modl odwiedził Pyzdry 18 czerwca 1845 r., aby poznać sytuację na miejscu. Sup. Modl określił (zgodnie z protokołem wizytacji) trudną sytuację filiału. Tak więc w Pyzdrach ewangelicy mieli wynajęty lokal, w którym w każdą czwartą niedzielę odbywały się nabożeństwa, ale nie było nauczyciela ani kantora. Przedstawiciele filiału poskarżyli się na to superintendentowi, który zwrócił uwagę na fakt, że z powodu niedostatecznej opieki religijnej „niektórzy ewangelicy już nawrócili się na Kościół katolicki, a inni mają tam chrzczone dzieci” 5). Dlatego poprosili go o nauczyciela i kantora, ponieważ „w przeciwnym razie większość ewangelików (w Pyzdrach) przeszłaby ostatecznie do Kościoła katolickiego”. W tym samym roku (1845) ewangelicy z Lisewa i Ciemierowa zgłosili się, aby uczynić Lisewo, w którym znajdował się dom modlitewny na prawie 100 osób, siedzibą filiału. Podobnie w 1845 r. koloniści z Wierzchów chcieli przenieść siedzibę filiału do swojej wsi. Odnosząc się do wszystkich tych życzeń i żądań sup. Modl poinformował konsystorza 6 lutego 1850 r., że gdyby filiał miałby zostać przeniesiony z Pyzdr do Lisewa, to miejscowości Piotrowo, Koszuty i Młodojewo nie mogłyby tam w żadnym wypadku należeć, gdyż odległość byłaby zbyt duża. Ponadto, poprzez tę zmianę, protestancka ludność Pyzdr byłaby narażona na niebezpieczeństwo silniejszej katolicyzacji. W rezultacie konsystorz opuścił filiał w Pyzdrach, co z kolei wywołało reakcję ze strony niezadowolonych kantoratów. 7 lutego 1851 r. zarządy cmentarzy w Lisewie, Wierzchach, Ciemierowie i Koszelewskiej Łące wystąpiły do konsystorza o zamknięcie filiału pyzdrskiego i przeniesienie ich do wspólnoty Zagórów. Konsystorz odmówił zamknięcia filiału, który od tego czasu nosi nazwę „Lissewo-Pyzdry”).

Im J. 1850 beabsichtigte man, in Peisern eine hölzerne Kirche zu errichten, wofür der ehem. Bürgermeister Strużewski (der spätere Stadtpräsident von Kalisch) einen Platz und Holz aus dem Stadtwalde zu geben versprach. Sein Nachfolger aber (Bürgermeister Szydłowski) verhielt sich den Evangelischen gegenüber nicht wohlwollend, sodaß der Kirchbau nicht zustande kam. Infolgedessen mußten die Peiserner Evangelischen auch weiterhin in gemieteten Lokalen (1847 in der „ersten Nebenstraße am Markt”; der Raum war hier „12 Ellen lang und 15 breit”, und „in ihm befanden sich 10 Bänke, wobei auf jeder 10 Personen Platz finden können”; 1860 gemietet von Karl Balk; 1864 von Jastrzębski) ihre Gottesdienste stattfinden lassen. Erst 1909 erhielten die Evangelischen von Peisern die Allerhöchste Genehmigung zum Ankauf eines zu gottesdienstlichen Zwecken bestimmten Hauses (von den Eheleuten Kuske für 1500 Rub.) am Neuen Markt Nr. 101. In diesem Hause befindet sich der Betsaal und die Kantorwohnung.

W 1850 roku planowano budowę drewnianego kościoła w Pyzdrach, dla którego były burmistrz Strużewski (późniejszy burmistrz Kalisza) obiecał zapewnić miejsce i drewno z miejskiego lasu. Ale jego następca (burmistrz Szydłowski) nie miał życzliwości dla ewangelików, przez co kościół nie został zbudowany. W rezultacie ewangelicy z Pyzdr musieli nadal wynajmować lokal dający możliwość sprawowania nabożeństwa (w 1847 r. w „pierwszej bocznej uliczce rynku”; sala miała „12 łokci długości i 15 szerokości”, i „było 10 ławek, każda z miejscami dla 10 osób”; w 1860 wynajmowana od Karla Balka; w 1864 od Jastrzębskiego). Dopiero w 1909 r. ewangelicy z Pyzdr otrzymali zgodę na zakup domu przeznaczonego na cele religijne (od małżeństwa Kuske za 1500 rubli) pod numerem 101 w Nowym Rynku. W tym domu znajduje się sala modlitewna i mieszkanie kantora.

Die religiös-kirchliche Versorgung des Filials geschah von Zagórów aus, und wenn diese Gemeinde unbesetzt war, dann verwalteten Peisern die Pastoren von Grodziec, Konin oder auch Stawiszyn. Pastor Eugen Biedermann aus Zagórów bereiste im J. 1864 Peisern 4 mal jährlich, Lissewo 3 mal, Ciemierów 3 mal, Wierzchy 2 mal und Wrąbczynkowska Kolonia 1 mal. Während, der Administration der Filialgemeinde durch Pastor Haeßner aus Stawiszyn, wünschten die Filialmitglieder, Pastor Julius Binner aus Miłosław (Provinz Posen) solle bei plötzlichen Erkrankungen den Administrator vertreten. Das Warschauer Konsistorium, an das sich Pastor Haeßner in dieser Angelegenheit wandte, erklärte sich am 20. Juli 1873 mit dieser Vertretung einverstanden.

Posługa religijno-kościelna filiału niesiona była z Zagórowa, a gdy parafia ta była pusta, pastorzy z Grodźca, Konina lub Stawiszyna zarządzali Pyzdrami. Pastor Eugen Biedermann z Zagórowa odwiedził Pyzdry 4 razy w roku 1864, 3 razy Lisewo, 3 razy Ciemierów, 2 razy Wierzchy i 1 raz Wrąbczynkowską Kolonię. W czasie administrowania wspólnotą filialną przez pastora Haeßnera ze Stawiszyna, członkowie filiału zażyczyli sobie, aby pastor Julius Binner z Miłosławia (prowincja poznańska) reprezentował administratora w przypadku jego nagłej choroby. Konsystorz warszawski, do którego pastor Haeßner zwrócił się w tej sprawie, 20 lipca 1873 r. zgodził się na tę reprezentację.

Das Bethaus in Wierzchy, das auf dem dortigen evang. Friedhof liegt, stammt aus dem J. 1803. Trotz der vielen Renovierungen ist es sehr baufällig. Schon 1906 beabsichtigte man hier, ein neues Bethaus zu erbauen. Der Bauplatz sollte von den Eheleuten Martin und Auguste Schwartz angekauft werden. Sogar die Allerhöchste Erlaubnis zum Bethausbau wurde erteilt. Troztdem legte man die Hand nicht ans Werk.

Dom modlitewny we Wierzchach, który znajduje się na tamtejszym cmentarzu ewangelickim, pochodzi z 1803 roku. Mimo wielu remontów jest bardzo zniszczony. Już w 1906 r. planowano wybudować tu nowy dom modlitewny. Działkę budowlaną zobowiązało się kupić małżeństwo Martina i Augusty Schwartz. Wydano nawet pozwolenie na budowę domu modlitewnego. Pomimo tego nikt nie dołożył ręki do pracy.

Vor dem Weltkrieg 1914/18 war das religiöse Leben im Filial sehr schwach entwickelt. Viel trug dazu der Umstand bei, daß die hiesigen Evangelischen meist in der Nähe der früheren deutsch-russischen Grenze wohnten, wodurch viele in Versuchung gerieten, sich mit Grenzschmuggel zu befassen. Das auf unredliche Weise leicht verdiente Geld verleitete viele zur Trunksucht u. a. Lastern. Nach Verlegung der Grenze ist eine gewisse Besserung in religiös-sittlicher Beziehung eingetreten.

Z powodu wojny 1914-18 życie religijne w Filiale rozwijało się bardzo słabo. Wiele przyczyniło się do tego, że miejscowi ewangelicy mieszkali w większości w pobliżu dawnej granicy niemiecko-rosyjskiej, co skusiło wielu do zajmowania się przemytem granicznym.

Die Kantorwohnung in Peisern war viele Jahre hindurch behördlicherseits mit Beschlag belegt. Die Filialmitglieder strengten dagegen mit Hilfe des Konsistoriums einen Prozeß an, den sie auch gewannen. Sie renovierten darauf Betsaal und Wohnung und beriefen zu ihrem Kantor Gustav Adam, der auch Lehrer an der 7-klassigen Stadtschule in Peisern ist.

Mieszkanie kantora w Pyzdrach przez wiele lat było konfiskowane przez niemieckie władze wojenne. Z tego powodu członkowie filiału zainicjowali proces sądowy z pomocą konsystorza, który wygrali. Następnie wyremontowali salę modlitewną i mieszkanie oraz wyznaczyli Gustawa Adama na swojego kantora, który jest również nauczycielem w 7-klasowej szkole miejskiej w Pyzdrach.

Die Evangelischen von Ostrowska Kolonia, zum Kantorat Wierzchy gehörig, sind in die Gemeinde Grodziec eingepfarrt, wo sie auch ihren Kirchenbeitrag entrichten und alle standesamtlichen Akte eintragen lassen.

Ewangelicy z Ostrowskiej Kolonii, należący do kantoratu Wierzchy, zostali włączeni do parafii Grodziec, gdzie opłacają składki kościelne i sporządzane są wszystkie akty stanu cywilnego.

Die Kanloratsmitglieder von Wrąbczynek, einem Teil der Kantoratsgemeinde Wrąbczynkowska Kolonia, sind in die Parochie Zagórów einbezogen worden.

Członkowie filialni z Wrąbczynka, wchodzący w skład wspólnoty kantorowej w Wrąbczynkowskiej Kolonii, zostali włączeni do parafii Zagórów.

Das Filial Lissewo-Pyzdry hat kein Standesamt und darum auch keine Filialkantoren. Über den Ort, wo die Standesbücher geführt werden sollen, können sich die Filialmitglieder immer noch nicht einigen. Wünschen die Evangelischen von Peisern, das Standesamt solle dort sein, so fordern wiederum die Glaubensgenossen vom Lande, Ciemierów zum Ort des Standesamtes zu bestimmen, weil hier angeblich der Mittelpunkt des Filials sei. Infolge dieser Meinungsverschiedenheiten, die seit Begründung der Filialgemeinde in verschiedener Weise sich äußerten und bis zum heutigen Tage andauern, werden die Akten von Lissewo-Pyzdry und die der Gemeinde Zagórów gemeinsam geführt. Jedes Kantorat hat, wie auch Peisern selbst, seinen eigenen Kantor, den es auch besoldet.

Filiał Lisewo-Pyzdry nie posiada urzędu stanu cywilnego, w związku z czym nie ma kantorów filialnych. Członkowie filiału nadal nie mogą się porozumieć, co do miejsca prowadzenia ksiąg metrykalnych. I jeśli ewangelicy z Pyzdr życzyliby sobie, żeby tam był urząd stanu cywilnego, to współwyznawcy z dalszych obszarów ponownie zaczynają się domagać wyznaczenia Ciemierowa na siedzibę Urzędu Stanu Cywilnego, bo to podobno jest centrum filiału. W wyniku tych różnic zdań, które wyrażały się w różny sposób od czasu powstania filiału i trwają do dziś, akta Lisewo-Pyzdry i parafii Zagórów są przechowywane razem. Każdy kantorat, podobnie jak same Pyzdry, ma swojego kantora, któremu również płaci.

Der Pastor von Zagórów bereist das Filial 12 mal jährlich. Den Kirchenbeitrag zahlen die Filialmitglieder, weil kein besonderes Filial-Etat vorhanden ist, dem Zagórower Pastor.

Pastor z Zagórowa odwiedza filię 12 razy w roku. Członkowie wspólnoty płacą składkę kościelną pastorowi z Zagórowa, ponieważ nie mają specjalnego budżetu filialnego.

Statistik (Statystyka)

Gründungsjahr (rok założenia): 1842.

Seelenzahr: Im J. 1820 wohnten in Peisern 76 lutherische und 4 reform ierte Familien; im Peiserner Hauland 4 Familien, in Lissewo 22 Familien; in Zamość-Hauland 19 Familien, im Wrąbczyner Hauland 19 Familien, im ganzen 144 Familien. 1841 zählte man in Peisern und auf dem Lande 156 Familien mit insgesamt 832 Seelen. Davon waren in der Stadt Peisern 50 evangelische Familien mit 181 Seelen. 1935 wohnen in der Filialgemeinde annähernd 240 Familien mit etwa 1300 Seelen. In Peisern selbst sind es gegen 50 evangelische Familien, die teils Arbeiter, teils auch Handwerker bzw. Ackerbürger sind. Liczba mieszkańców: W 1820 r. W Pyzdrach mieszkało 76 rodzin luterańskich i 4 rodziny reformowane; 4 rodziny w Pyzdrskich Holendrach, 22 rodziny w Lisewie; 19 rodzin w Zamość Holendry, 19 rodzin w Wrąbczynkowskich Holendrach, łącznie 144 rodziny. W 1841 r. w Pyzdrach i na wsiach było 156 rodzin o łącznej liczbie 832 dusz. Spośród nich 50 było protestanckimi rodzinami z 181 duszami w mieście Pyzdry. W 1935 r. we wspólnocie filialnej mieszkało prawie 240 rodzin z około 1300 duszami. W samych Pyzdrach jest około 50 rodzin protestanckich, z których większość to robotnicy, poza tym rzemieślnicy i rolnicy.

Kirchensprache (język kościoła): niemiecki. Pastoren am Orte gab es bisher nicht. Das Filial ist administrativ mit Zagórów verbunden. Filialkantoren und Küster waren hier bisher gleichfalls nicht. Jak dotąd na miejscu nie było pastorów. Filiał jest administracyjnie powiązany z Zagórowem. Nie było tu też kantorów filialnych i kościelnych.

Kirchenkollegien (Rady kościelne). 1820: Andrae, Knoll i Farner, „Älteste der Evangelischen in Peysern“ (Starszyzna Ewangelicka w Pyzdrach). 1841: Daniel Bräunig, Wilhelm Knoll, Friedrich Blum i Jakob Ephraim. 1851: Johann Schröter, Daniel Hübner, Anton Brischke, Friedrich Kumbke, Johann Klemm, Michael Zeidler, Martin Kannwischer, Christian Pahl. 1863: Martin Kannwischer, Michael Fitz, Karl Balk i Gottlieb Müller. 1873: Martin Kannwischer, Wilhelm Rewald i Gottlieb Müller. 1900: Ferdinand Teschner, Robert Rewald, August Kannwischer i Ferdinand Wiesner. 1925: Adolf Lauf, Adolf Repnak, Karl Wolter i Hermann Stebner. 1934: tak samo jak w 1925. Keine Filialkirche (Koniec kościoła filialnego).

Bethäuser (domy modlitewne): Specjalne domy modlitewne znajdują się w Pyzdrach, Wierzchy i Wrąbczynkowskiej Kolonii. Natomiast w Lisewie i Ciemierowie jest sala modlitewna i szkoła w jednym budynku, ale w osobnych pomieszczeniach.

Kantorate (kantoraty): Pyzdry 1909: kantor Friedrich Klingbeil; 1934: kantor Gustav Adam, nauczyciel w 7-klasowej szkole podstawowej w Pyzdrach. Lisewo, kantor-rolnik Gustav Wolter z Ciemierowa. Ciemierów, kantor i nauczyciel Heinrich Elgert. Wierzchy, kantor i nauczyciel Eduard Steinke. Wrąbczynkowska Kolonia, kantor i nauczyciel Bruno Bauer.

Schulen (szkoły):

Lisewo 1845: szkoła kantoralna byłam tu już w 1839 roku, 31 ewangelickich dzieci, nauczyciel i kantor Christian Wilhelm Friedrich (rodem z Wrocławia). Szkołę kantoralną wyposażono w 4 morgi ziemi uprawnej (miary magdeburskiej). 1853: nauczyciel i kantor Georg Ernst Adam. „Dom modlitewny, w którym mieści się szkoła i mieszkanie nauczyciela, jest murowany”. 1857-8: nauczyciel i kantor Adam Ernesti. 1868: nauczyciel i kantor Julius Wiediger, 22 ewang. dzieci. 1906: nauczyciel i kantor Raphael Fiege. 1913: nauczyciel i kantor Ernst Dekert. Schule vor wenigen Jahren eingegangen (Lehrerin Schielke). Die evang. Kinder von Lissewo besuchen die Schule in Ciemierów. Szkoła zamknięta została kilka lat temu (nauczyciel Schielke). Protestanckie dzieci z Lisewa uczęszczają do szkoły w Ciemierowie.

Ciemierów 1843: kantor i nauczyciel Ludwig Gleisner (ur. w Landsberg w Prusach), 48 ewang. dzieci. 1854: kantor i nauczyciel Karl Ferdinand Wiediger, 47 ewang. dzieci. 1934: kantor i nauczyciel Heinrich Elgert. Wierzchy 1872: „Szkoła i dom modlitewny wykonane z drewna, kryte słomą, w dobrym stanie”. 1901 nauczyciel i kantor Julius Wiediger (zwolniony za niegodziwe zachowanie). 1904: nauczyciel i kantor Friedrich Klingbeil. 1934: nauczyciel i kantor Eduard Steinke. 2-klasowa szkoła mieszana; 50 ewang. i 20 katolickich uczniów.

Wrąbczynkowska Kolonia 1857-58: szkoła elementarna, nauczyciel i kantor Rudolf Haefke. 1867: wciąż ten sam nauczyciel, 31 dzieci, w tym 17 ewangelickich. Szkoła już nie istnieje. Koszelewska Łąka 1858: szkoła kantoralna, nauczyciel Michael Jeß. 1862: nauczyciel i kantor Julius Wiediger, 15 ewang. dzieci. 1870: nauczyciel Karl Lehmann; 1871: nauczyciel Heinrich Schwarzbach. Szkołę zamknięto z powodu małej liczby dzieci.

W 1934 roku w Pyzdrach do 7-klasowej szkoły powszechnej uczęszczało 20 dzieci protestanckich.

Friedhöfe (cmentarze): Pyzdry, Lisewo, Ciemierów, Wierzchy i Wrąbczynkowska Kolonia. Kindergottesdienst (nabożeństwa dla dzieci): W Pyzdrach 20 dzieci bierze udział w nabożeństwach dla dzieci.

Kirchliche Blätter 1934 (prasa kościelna): „Friedensbote”, około 10 egz.

Sekten (sekty): brak.

Wirtschaftliches (sprawy ekonomiczne). Höhe der Morgenzahl im Filial (liczba mórg w filiale): 2500. Höhe des Kirchenbeitrags 1935 (wysokość datku kościelnego): 40 groszy od morgi. Kein besonderes Etat (brak dedykowanego budżetu). Gehälter 1935: Pastor-Administrator bezieht 100 zł. monatlich (mitverrechnet im Etat der Zagórower Gemeinde). Bei der Einrichtung des Filials setzte man 1842 für die Bereisung des Pastors 90 Rub. jährlich fest. 1873 waren es 65 Rub. (dazu noch Einnahmen für Amtshandlungen). Wynagrodzenia w 1935: Pastor-Administrator otrzymuje 100 zł. miesięcznie (uwzględnione w budżecie parafii Zagórów). Kiedy w 1842 r. utworzono filiał, na wizyty pastora uchwalano corocznie 90 rubli. W 1873 r. było to 65 rubli (do tego dochód za czynności urzędowe).

Zahlenmäßige Entwicklung des Filials (zmiany liczbowe ludności w filiale): Filiał Lissewo-Pyzdry i parafia Zagórów mają wspólną kancelarię stanu cywilnego. W 1896 r. w filiale ochrzczono 52 dzieci; 48 osób zmarło. Komunię św. przyjęło 738 członków filiału, 370 mężczyzn i 368 kobiet (w tym udzielono 4 komunie domowe). W 1864 r. sakrament przyjęło 709 osób, 300 mężczyzn i 409 kobiet; konfirmantów 41, w tym 11 chłopców i 30 dziewcząt. 1918: komunikanty przyjęło 222 mężczyzn i 322 kobiet, łącznie 541 (w tym 1 komunię domową). 1933: Ilość wydanych komunikantów zliczono wspólnie z Zagórowem. 1934: 41 konfirmantów.

Soziale Gliederung (struktura społeczna): 1 właściciel ziemski, Adolf Lauf, 10 Hufów ziemi; około 30 rodzin robotniczych; pozostali to drobni rolnicy (posiadający średnio 15 mórg).

Ortschaften des Filials (miejscowości filalne): Miasto Pyzdry, Powiat Konin. Gmina Dłusk, Powiat Konin: Dłusk, Lisewo, Zamość, Pyzderska Kolonia (1 część), Łupnica, Ciemierów, Tarnowo, Janowo, Młynik (Klein-Mühle), Tomicki Lasek, Wrąbczynkowska Kolonia, Białobrzeg, Adamierz, Tarnowiecki Lasek. Gmina Trąbczyn, Powiat Konin: Koszelewska Łąka, Pyzderska Kolonia (2 część). Gmina Szymanowice, Powiat Konin: Wierzchy, Śnietnia, Ostrowska Kolonia.

[Przypisy]

1) Michał Baliński i Tymoteusz Lipiński, Starożytna Polska pod względem historycznym, geograficznym i statystycznym, 1. Band, S. 149/150. 2) Staatsarchiv Posen. SPZ, Generalia III B (Acta von Einrichtung der Stadtschulen behufs Erziehung des Bürgers). 3) Aus dem Schreiben der Ältesten Andrae und Farner vom 16. Oktober 1819 an das W arschauer Konsistorium. 4) Werner-Steffani, Geschichte der evangelischen Parochien in der Provinz Posen, S. 422 u. 423. 5) Es wurden katholisch die Familien: Mentzel, Stentzel, Peitsche, Schultz. 6) E. H. Busch, Beiträge…, S. 141, gibt als Gründungsdatum des Filials Lissewo-Pyzdry das Jahr 1858 an, während das eigentliche Gründungsjahr 1842 ist. Seit 1857/58 wird das Filial nicht mehr ,,Pyzdry”, sondern „Lissewo-Pyzdry” bezeichnet.

1) Michał Baliński i Tymoteusz Lipiński, Starożytna Polska pod względem historycznym, geograficznym i statystycznym, Tom 1, s. 149-150. 2) Archiwum Państwowe w Poznaniu. SPZ, Generalia III B (Akta o utworzeniu szkół miejskich dla edukacji mieszczan). 3) Z listu Starszyzny pyzdrskiej Andrae i Farnera z 16 października 1819 r. do konsystorza warszawskiego. 4) Werner-Steffani, Historia parafii ewangelickich w Prowincji Poznańskiej, s. 422 i 423. 5) Rodziny Mentzel, Stentzel, Peitsche, Schultz stały się katolikami. 6) E. H. Busch, Przyczynek do historii i statystyki kościoła i systemu szkolnictwa ewangelicko-augsburskiego. Wspólnoty w Królestwie Polskim, s. 141, jako datę powstania filiału Lisewo-Pyzdry podaje rok 1858, a faktyczny rok założenia to 1842. Od 1857-58 r. filiał nie nosi już nazwy „Pyzdry”, a „Lisewo-Pyzdry”.

Skomentuj

Wprowadź swoje dane lub kliknij jedną z tych ikon, aby się zalogować:

Logo WordPress.com

Komentujesz korzystając z konta WordPress.com. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie na Google

Komentujesz korzystając z konta Google. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie z Twittera

Komentujesz korzystając z konta Twitter. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie na Facebooku

Komentujesz korzystając z konta Facebook. Wyloguj /  Zmień )

Połączenie z %s