Nazwy miejscowe wywodzące się od desygnatu „huta” zwykle nadawano osadom przemysłowym ulokowanym w bliskim sąsiedztwie działających zakładom hutniczym lub osadom rolniczym rozwijającym się po zaniechaniu produkcji szkła. Przykładem takiej miejscowości jest niewielka wieś Huta Łukomska. Na początku XVIII wieku na terenach wchodzących w skład majątku Łukom postawiono kolejną hutę szkła. Stało się to najprawdopodobniej po wojnie Północnej trwającej w latach 1700-1721. Nowa huta powstała jako druga z kolei – w końcu XVII wieku działała już bowiem huta szkła na południe od wsi Bukowe.
Maria Mucha, autorka opracowania „Hutnictwo szkła we wschodniej Wielkopolsce” wspomina o znacznym rozkwicie hutnictwa w XVIII wieku. W tamtym okresie na obszarze stanowiącym przedmiot zainteresowanie badaczki działało w różnym czasie 20 hut na 25 stanowiskach produkcyjnych, w wieku poprzednim było ich zaledwie 11, zaś na początku XIX wieku – tylko 2 huty.
W rejonie Łukomia istniał duży ośrodek szklarski obejmujący 5 hut.
Wygląd łukomskich hut szczegółowo opisuje powyżej wspomniane opracowanie:
„Stwierdzono, że zakłady w ośrodku łukomskim dysponowały dość dużymi (o powierzchni 150-170 n r i 240-280 m2) budynkami przemysłowymi, zbudowanym i w konstrukcji sumikowo-łątkowej. Wyżej niż zazwyczaj w zniesiony dach w spierał się na rzędzie solidnych słupów, w kopanych wzdłuż środkowej osi budynku. Prostokątne budynki zasadniczo zorientowane były w kierunku wschód-zachód, z nieznacznym i odchyleniam i na północ lub południe. W hutach użytkowano trzy piece, w tym piec główny, podwójny, który był usytuowany pośrodku hali roboczej, równolegle do dłuższej ściany budynku. Składał się z mniejszego owalnego lub okrągłego pieca topliwego, połączonego z wydłużonym piecem chłodzącym. W piecu topliwym stały na ławach donice, wykonane z ogniotrwałej gliny szamotowej, w których wytapiano masę szklaną. Biorąc pod uwagę rozmiary pieców oraz zrekonstruowane wielkości donic można przypuszczać, że w piecu mieściło się przynajmniej sześć donic. Gotowe naczynia szklane odprężano i stopniowo studzono w piecu chłodzącym ; część wyrobów wkładano przedtem do pojemników – dużych garnków sporządzonych z masy ceramicznej zawierającej ogniotrwałe składniki.
Te podwójne piece odpowiadają środkowoeuropejskiemu, niemieckiemu typowi pieca bezrusztowego. Piece mogły być połączone wspólnym kanałem paleniskowym , przebiegającym pośrodku podstawy urządzenia. Ponadto ciepło z komory ogniowej, gdzie stały donice, przechodziło otworem do komory, w której odprężano wyroby szklane. W niewielkiej odległości od pieca topliwego umieszczony był prostokątny piec prostowniczy, służący do rozprostowywania cylindrów szklanych i odprężania uzyskanych w ten sposób tafli. Ponadto w hucie był mały piec pomocniczy do suszenia drew na i wypalania donic. Piece topliwe i niektóre części pozostałych pieców, narażone na długotrwały kontakt z wysoką temperaturą lub destrukcyjne reakcje towarzyszące wytopowi szkła, zbudowane były z materiałów ogniotrwałych. Mury pieców – chłodzącego, prostowniczego, pomocniczego – wykonano z cegieł ze zwykłej gliny garncarskiej lub z domieszką szamotu. Podstawy urządzeń tworzyły kamienie, niekiedy bryły rudy darniowej, łączone gliną. Bardziej zagłębione w ziemię fundamenty miały piece topliwe, a w mniejszym stopniu – prostownicze. Materiały ogniotrwałe – piaskowce i gliny ogniotrwałe – sprowadzano do hut z dalszych terenów. Nie mamy potwierdzenia, czy korzystano ze złóż znajdujących się w rejonie Konina lub Ostrzeszowa. Większe pokłady tego rodzaju surowców występują na obszarze Polski południowej: od Nysy Łużyckiej na zachodzie, po Bug na wschodzie.
Rodzaje, zasadnicza konstrukcja, materiały budulcowe pieców w wielkopolskich hutach szkła były podobne do wyposażenia technicznego innych zakładów na terenie Polski oraz do pieców opisanych przez Józefa Torzewskiego w traktacie szklarskim z 1785 r. Również stosowana technika wykonywania i zdobienia wyrobów oraz instrumentarium (piszczele, przylepiaki, nożyce, szczypce, form y ceramiczne) były analogiczne do zaobserwowanych w innych polskich i europejskich hutach szkła. W badanych hutach wytwarzano naczynia stołowe i zasobowe, szkło apteczne i laboratoryjne, szkło okienne w formie tafli i krążków.”
Huty ustawiono w bezpośrednim sąsiedztwie lasów wchodzących w skład rozciągającej się na tych terenach Puszczy Pyzdrskiej. Okoliczne tereny podmokłe – dzisiejsze łąki – porastały również lasy liściaste. Działalność huty szkła doprowadziła do ich znacznego przetrzebienia. Z drewna, szczególnie drzew liściastych, wyrabiano popiół i potaż stanowiące obok piasku i wapienia główny składnik wytapianego w hucie szkła. Drewnem opalano również piece szklarskie. W ten sposób powiększał się teren, który można było przeznaczyć pod uprawę lub na pastwiska i łąki. Z chwilą założenia huty, tzn. postawienia budynku z piecami służącymi do wytopu szkła i wytwarzania wyrobów szklanych, budowano także domy dla szklarzy i robotników związanych z hutą wraz z budynkami gospodarczymi, jak: stodoły, stajnie, obory, owczarnie itp. Ludzie ci mieli bowiem z reguły prawo do gospodarowania na przydzielonej im ziemi. Na stale powiększającym się wolnym od drzew terenie lokowano kolejnych osadników.
Gdy huta zawiesiła swoją działalność najprawdopodobniej w połowie XVIII wieku,
pozostała w osadzie ludność zajmująca się głównie rolnictwem i hodowlą .
Z roku 1757 pochodzi opis dóbr łukomskich sporządzony z okazji nabycia ich przez małżonków Grzywińskich. Wymienione w nim są następujące wsie : Łomowo, Kużaja, Huta Nowa i Huta Stara. Hutę Nową można łączyć z obecną wsią Huta Łukomska, a Hutę Starą z miejscem, w którym istniała wcześniejsza huta szkła w pobliżu Bukowego.
Dokument mówi o powinnościach ludności m.in. z Huty Starej i Nowej wobec dworu:
Z Huty Nowej młynarz Błażej Dziubek, Kaszuba stary robią w żniwa po dni 12, Kaszuba stary tylko 6. Z Huty Starej Maciej Granosz, Józef, Piotr robią po dni 12 w żniwa, mają chałupy swoje. Szlachetny Żurawski daje czynszu zł. 30, szlachetny Chojnacki w Hucie Nowej robi w żniwa dni 12.
Z powyższego opisu wynika, że w miejscowościach związanych uprzednio z przemysłem szklanym nie zamieszkują typowi chłopi pańszczyźniani, lecz chłopi i zapewne zubożali szlachcice, którzy otrzymali od dworu gospodarstwa – samą ziemię lub ziemię i budynki, a także obiekty przemysłowe ( młyn ) za określone powinności czynszowe i odrobkowe. Zagospodarowano w ten sposób dotąd nie wykorzystane tereny odlesione.
Produkcję szkła przerwaną zapewne w pierwszej połowie XVIII wieku ( w dokumencie nie ma już wzmianek o produkcji szkła w Hucie Nowej ) podjęto zapewne w 2 połowie XVIII wieku. Wieś nosiła nazwę wówczas Szklana Huta, o czym świadczy mapa pochodząca z przełomu XVIII i XIX wieku. W XIX wieku po produkcji hutniczej pozostał już tylko ślad w nazwie miejscowości Huta. W Hucie znajdował się wówczas folwark stanowiący część składową dóbr Łukom, będących własnością Ścibór-Chełmskich. W 1790 roku właścicielem majątku był Stanisław.
Ogólny stan dóbr z 1827 r. wynosił 21 domów, 154 mieszkańców,. Był tu pokład torfu mający od 2-3 łokci grubości. Obszar całkowity wynosił 204 włók, w tym ziemi ornej – 96, łąk – 48, lasu – 70. Składał się z 7 folwarków: Huta, Buków, Imielno, Małgorzatów, Myszaków, Adamierz, Łukom. Gospodarstwo oparte było głównie na chowie inwentarza – bydła i koni oraz na niewielkiej gorzelni parowej z młynem. Ponadto dobra posiadały olejarnię, wiatrak, cegielnię. Wyrabiano w nich torf. Oprócz pokładów występowała i ruda darniowa. Folwark Huta składał się natomiast z 220 mórg nieużytków i placów. Posiadał 6 budynków murowanych praz 5 z drewna. Natomiast wieś Hutę zamieszkiwało 6 osadników z 8 morgami ziemi.
W 1851 roku w Łukomiu istniała gorzelnia – własność Jana Chełmskiego oraz tartak Ajzyka Nelkena. W 1884 r. dobra były w posiadaniu Władysława Ścibora – Chełmskiego. W starym parku w Łukomiu zbudowano w tym czasie kaplicę z grobami rodzinnymi. Po dzień dzisiejszy zachował się rozległy park o powierzchni 7.8 ha. Wśród drzew wyróżniają się 4 pomniki przyrody: buk, jesion, platan oraz szpaler grabowy o długości ok. 300 m. utworzony przez 200 drzew. Zachował się również dworek z XIX wieku o skromnych cechach klasycystycznych oraz murowany budynek gospodarczy z przełomu XVIII/XIX stulecia.
W drugiej połowie XIX w. spotykamy się po raz pierwszy z nazwą Huta Łukomska. Osada ta, leżąca przy folwarku Łukom wraz z wsią Łomowo liczyła wówczas ( w 1884 r.) 210 mieszkańców.
W latach 70-tych i 80-tych ubiegłego wieku na terenie zajętym wówczas przez hutę szkła się na powierzchni pozostałości związane z produkcją , np. bryłki szkła, fragmenty wyrobów szklanych. Obiekt ten zbadany był wykopaliskowo przez archeologów z UAM w Poznaniu w latach 1977-1979.
Źródła:
1. P. Maluśkiewicz, Województwo konińskie, Warszawa-Poznań 1983, s. 228-229.
2. red. J. Deresiewicz, Materiały do dziejów chłopa wielkopolskiego w drugiej połowie XVIII wieku, Warszawa 1957, t.3 – Województwo kaliskie, s. 20 ( dokument z 1757 r. )
3. Słownik geograficzny Królestwa Polskiego, Warszawa 1884, t. 5. s. 818, 698.
4. Słownik geograficzny Królestwa Polskiego, Warszawa 1882, t. 3, s. 251.
5. Dzieje ziemi słupeckiej, Poznań-Słupca r.
6.Mucha M. , Badania archeologiczne na terenie nowożytnej huty szkła w miejscowości Bukowe, „Rocznik Koniński”, 7, s. 181-199, tejże Archeologiczna weryfikacja nowożytnych hut szkła na terenie Wielkopolski południowo-wschodniej, „Acta Universitatis Nikolai Copernici”, Archeologia X, 1984.
7. Mucha M., „Hutnictwo szkła we wschodniej Wielkopolsce”, https://repozytorium.amu.edu.pl/server/api/core/bitstreams/d9819eef-1d8f-4ecd-83eb-c003c659e083/content
ZAGÓRÓW-MIEJSCE Z HISTORIĄ 