ZAGÓROWIANIE  W  WOJNIE  POLSKO – BOLESZEWICKIEJ

Ta nigdy nie wypowiedziana wojna rozpoczęła się na początku 1919 roku…

W tym czasie ujawnił się główny w początkowej fazie wojny przedmiot sporu między oboma państwami; kwestia granic. W miarę, jak Niemcy opuszczali tereny okupowane przez siebie na wschodzie, wojska polskie i bolszewickie z przeciwnych kierunków zajmowały te obszary, co ostatecznie doprowadziło do konfrontacji. W grudniu 1918 roku na Białorusi proklamowano Białoruska Republikę Rad, a na Litwie – Litewska Republikę Rad. 1 stycznia 1919 r. miejscowe oddziały polskie obaliły Radę Delegatów Robotniczych miasta Wilna, a pięć dni później same uległy wkraczającym oddziałom Armii Czerwonej. ^/1Do pierwszej walki regularnych wojsk obu stron doszło 17 lutego 1919 r. pod Maniewiczami – jak donosił komunikat Sztabu Generalnego – „oddział pod dowództwem pułkownika Sandeckiego stoczył zwycięską bitwę z wojskami bolszewickim.”Zdobyto parę dział, ale to nie była jeszcze prawdziwa wojna. Utarło się tę datę przyjmować za rozpoczęcie wojny polsko – radzieckiej, choć do pierwszych starć doszło w Wilnie na początku stycznia. ^/2Od tego momentu toczyły się działania bojowe mające raczej charakter potyczek niż bitew.Front powoli przesuwał się na wschód. Równocześnie przez cały czas toczyły się rozmowy polityczne na dość wysokim szczeblu.

W połowie kwietnia siły polskie pod dowództwem Naczelnika Państwa Józefa Piłsudskiego rozpoczęły większa operację zaczepną, mającą na celu zajęcie Wilna i Wileńszczyzny, w wyniku której zajęły Wilno, Nowogródek i Baranowicze. Potem sytuacje na pewien czas się ustabilizowała. W całym okresie objętym pertraktacjami wojska polskie stopniowo posuwały się na wschód. Po rozbiciu Ukraińców, doszło pod koniec czerwca 1919 r. do zetknięcia się z Armią Czerwoną na Wołyniu. W lipcu wojska polskie zajęły całą Galicję Wschodnią do Zbrucza. Podjęta na nowo pod koniec tego miesiąca ofensywa na Białoruś zakończyła się odrzuceniem oddziałów radzieckich. Zajęty został Mińsk, wojska polskie dotarły do Berezyny i Dżwiny. ^/3 W kwietniu 1919 r. i w pierwszych  miesiącach 1920 r. armia polska przeprowadza lokalne operacje na froncie wschodnim.3 stycznia 1920 r. zdobyto Dyneburg, który przekazano Łotwie. W pierwszej dekadzie marca przeprowadzona została operacja na Polesiu, której celem było opanowanie Mozyrza i Kalenkowicz. ^/4 25 kwietnia 1920 roku ruszyła, kierowana przez Józefa Piłsudskiego ofensywa polska na wschodzie. Jej celem militarnym było rozbicie Armii Czerwonej. Celem politycznym stworzenie niepodległego państwa ukraińskiego. ^/5

Atak wojsk polskich, a potem kontrofensywa Armii Czerwonej zmieniły całą sytuację. Wojska polskie cofały się zarówno na północy, jak i na południu, front przesunął się o 500 km na zachód. Armia Czerwona bezpośrednio zagrażała Warszawie.Zmobilizowano do obrony Państwa cały naród. Generał Józef Haller tworzy Armie Ochotniczą. ^/6Naczelnictwo Związku Harcerstwa Polskiego na początku lipca 1920 r. mobilizuje harcerstwo do orężnej i pomocniczej obrony kraju. Zarządzono rejestrację członów drużyn zdolnych do służby frontowej i pomocniczej. ^/7

Harcerze składają przysięgę…

Oceniając sytuację, Komendant Okręgu Kaliskiego, Feliks Matawowski, postawił drużyny harcerskie w stan gotowości, sporządzając w myśl zalecenia Naczelnika ZHP, ewidencję zgłaszających się ochotników i przeznaczając starszych do służby  wojskowej . /⁸ Z drużyn Obwodu Okręgu Kaliskiego zgłosiło się: z Zagórowa 37 harcerzy, Konina – 28, Turku – 22, Słupcy – 9, Uniejowa – 7.  ^/9

W dniu 9 lipca 1920 r. Komendant Okręgu Feliks Matawowski przesyła następujący meldunek do Głównej Kwatery ZHP:

„… Kontakt z władzami wojskowymi nawiązano. W najbliższych dniach obejmujemy służbę garnizonową w mieście. Do dnia dzisiejszego został zorganizowany w Kaliszu oddział w liczbie 100 ludzi. Uczniowie wszystkich szkół średnich klas 7 i 8 postanowili udać się na front.” ^/10

Harcerze ochotnicy składają przysięgę, zostają uznani za żołnierzy i otrzymują żołd. W Kaliszu dla utworzonej kompanii nie otrzymano koszar, więc natychmiastowy wyjazd do Warszawy był konieczny. ^/11Kompania Kaliska w sile 200 ludzi zameldowała się z bronią w ręku 17 lipca 1920 r. w Warszawie. ^/12

Wydarzenia te relacjonuje harcerz ochotnik wojny polsko-bolszewickiej z Zagórowskiej Drużyny Harcerskiej im. Kazimierza Pułaskiego, Stanisław Zywert:

„… 16 lipca o godzinie 6 rano przy Domu Ludowym w Zagórowie odbyła się zbiórka harcerzy wyruszających na wojnę bolszewicką. Zebranych harcerzy było ponad 40.

Rodzice, którzy ofiarowali w darze Ojczyźnie swoich synów musieli wyrazić pisemną zgodę. Mój ojciec podobno mnie pierwszego zgłosił. Punktem zbornym był Kalisz.

Tam przybywali harcerze z całego Okręgu: Konina, Koła, Turku. W Kaliszu byliśmy 2 dni. Po dwóch dniach wyjechaliśmy do Warszawy. W  Cytadeli Warszawskiej wszyscy stanęliśmy na Komisji Woskowej. I od razu wiadomo już było, że wszyscy na front. Nie wszyscy na front się garnęli – bo na froncie bolszewicy grochem nie strzelają, tylko kulami.

Jan Szumański był już tam wcześniej, gdy dowiedział się że jesteśmy, przyleciał do nas – był już w mundurze. Brata swego Bronisława Szumańskiego i Mieczysława Ulatowskiego zabrał ze sobą do organizującego się pułku Powstańców Śląskich.

Stanisław Rybarczyk z mojego zastępu miał 16 lat i nie posiadał pisemnego zezwolenia rodziców, został odrzucony na Komisji Wojskowej (później i tak znalazł sposób, by dołączyć do kolegów). Razem ze mną szli jeszcze na ochotnika Władysław Głuchowski, Józef Zywert – poległ na froncie.

Początkowo wcielono mnie do 205 ochotniczego Pułku piechoty następnie 20 lipca zostałem przeniesiony jako ochotnik do 221 pp.

Po 4 dniach ćwiczeń 221 ochotniczy pułk piechoty wyruszył do Rembertowa – to było 8 km od Warszawy. Tam dowiedzieliśmy się, że 13 pułk piechoty został rozbity i uzupełniliśmy go Armią Ochotniczą.

Byłem przydzielony do 13 pp, 9 kompanii, 3 batalionu.

13 sierpnia wyruszyliśmy z Rembertowa na front – 4 km dalej była miejscowość Ossowo – była tam pozycja i bolszewicy. Następnego dnia o godzinie 5 rano pobudka i wymarsz pod Ossowo. Po 15-20 minutach już nas przywitały salwy karabinów maszynowych. „Bagnet na broń”, „W tyralierę rozwinięty”, „Bagnet na broń” „Hurra!”

Prędko był „Hurra!” i na bagnety. Pierwszy dzień na froncie – chrzest bojowy na bagnety. Takie uczucie. Ale to się miało 17 lat, człowiek zapalony taki był. Trzeba było tą atmosferą oddychać – wielki w narodzie był zapał.

Dokonaliśmy tego „Cudu nad Wisłą” pod Warszawą. Moim dowódcą był kap. Szewczyk.” ^/13

Mazowiecka VIII Dywizja Piechoty płk. Stanisława Burhardta-Bukackiego walczyła pod Ossowem już od 13 sierpnia z doborową Syberyjską 79 Brygadą tow. Chachaniana.Uzupełnienia miały przybyć z Warszawy jeszcze tego samego dnia, w znakomitej większości ochotnicze. Rano 14 sierpnia, gdy bolszewicy sięgnęli już Ossowa, zdecydowano się na przeciwuderzenie. Natarcie jednak zachwiało się i kompanie 236 pp. zostały rozproszone i zmieszały się innymi cofającymi się oddziałami 33 pp. W kolejnym przeciwuderzeniu ginie kapelan 236 pp. im. Weteranów 1863 r. ks. Ignacy Skorupka.^/14 Kiedy bój wszedł w fazę impasu, bo jeszcze kompania ochotnicza 221 pp. Warszawa – Cytadela zasiliły polskie tyraliery – atakując Rosjan ogniem od strony rembertowskiego poligonu, do walki wkracza uzupełniony już odwód dywizyjny 13 pp. Pierwszy batalion jaki wyłonił się z rembertowskiego poligonu, a był nim III baon por. Jan Szewczyka, przyłączył do swojego wojska rozproszonych ochotników.Po uprzednim ubezpieczeniu skrzydeł około godz. 11 przed południem nastąpiło natarcie 13 pp. Polacy prą  naprzód i dochodzą na bliską odległość do nieprzyjaciela.Bolszewicy rezygnują z walki i uchodzą do wsi Ossowo. Uciekające w panice wojsko i tabory bolszewickie ze wsi poderwały do ataku na Rosjan czołowo wysunięte strzępy 236, 33, 221 i 36 pułków piechoty, które energicznie parły naprzód. Do walki przyłączył się również sąsiadujący od południa 47 pp., który przeciął drogę odwrotu cofającym się siłom radzieckim.Bolszewicy ponieśli znaczne straty, wykrwawione pułki które straciły 625 żołnierzy poległych, wieczorem wycofano z walki. Straty polskie wynosiły około 100 pobitych.Odbito nie tylko cały Ossów, lecz i Leśniakowiznę aż po naszą pierwotną linię obrony. ^/15

Dalej wspomina Stanisław Zywert:

„… W dalszym marszu pędziliśmy armie Tuchaczewskiego aż do Prus Wschodnich do Kolna. Brałem też udział w bitwie pod Śniadowem.Po rozbiciu armii Tuchaczewskiego całą naszą VIII dywizję 4 pułki 13pp. „Modlin”, 21 pp. „Dzień Warszawy”, 33 pp. „Łomża” i 36 pp. „Legii Akademickiej” wysłano na front do Galicji Wschodniej do Stanisławowa. Tam wcale bolszewicy frontu nie mieli. W marszu na Tarnopol pod Podhajcami 16 września 1920 r. jazda Budionnego rozbiła nasz III batalion pozostawiając przy życiu niecały pluton żołnierzy. Dalej szliśmy na Zbaraż, blisko Żytomierza.W październiku bolszewicy podpisali rozejm. 25 października zostałem przeniesiony do batalionu zaopatrzenia, oddziału sztabowego 21 pp.4 listopada 1920 zwolniono mnie jako małoletniego na podstawie rozkazu Ministerstwa Spraw Wojskowych L.7211/20. Ze Słupcy wróciłem pieszo do Zagórowa. Broniłem Ojczyzny a często słyszałem: A po coś tam poszedł, po coś poszedł. Po wstąpieniu do wojska zagórowskiej grupy harcerskich ochotników nasze drogi się rozminęły. Tak nas tasowali, tak uzupełniali te rozbite pułki, że orientację się traciło w ogóle.Pogubili nas całkowicie. Józef Wróblewski został w 205 pp. i poszedł na front pod Ostrołękę, był w niewoli bolszewickiej, ale przeżył. Ja początkowo zgłosiłem się jako ochotnik w 205 pp., potem przydzielono mnie do 221 pp., na froncie biłem się w 13 pp. a później w 21 pp. My jako pierwsi szliśmy uzupełniać rozbite pułki, które stawały się później harcerskimi.Po 70 latach zrobili mnie podporucznikiem. Otrzymałem Krzyż za udział w wojnie 1918-1921 – nadał go Lech Wałęsa. Przed wojną w 1933 r. otrzymałem medal za wojnę 1918-1921.”

Wrócimy jeszcze do jednej z bitew 13 pp. o której wspomina Stanisław Zywert – pod Podhajcami koło Tarnopola. Według stosownych kronik pułkowych, odbyło się to tak:

„… Grupą pościgową w kierunku na Tarnopol dowodził gen. Franciszek Latnik, a m.in. miał pod swoja komendą mazowiecką VIII Dywizję.

W pościgu na Tarnopol wypadło część VIII Dywizji zabiec drogę odwrotu konnym „Czerwonym Kozakom” tow. Primakowa. Było to 16 września, a oddziałem tym był III batalion 13 pp. pod dowództwem kpt. Jana Szewczyka.

Obsada polska rozpoczęła gwałtowny ogień i wspomagana przez artylerię baterii 8 pułku artylerii polowej i baterię 1 pułku artylerii górskiej szerzyła w szeregach nieprzyjaciela wielkie spustoszenie.

Pierwsza szarża nieprzyjacielskiej konnicy załamała się, załamała się druga, trzecia, czwarta i piąta – ostatnia już w walce na bagnety. Nieprzyjaciół jednak przybywało coraz więcej. Wkrótce garstka trzynastaków została otoczona ze wszystkich stron. Pozostało teraz do wyboru pójść w niewolę lub zginąć zaszczytnie.

Żołnierze wybrali to ostatnie. Obrońcy wzgórz zbyt dobrze zdawali sobie sprawę, że gdyby nieprzyjaciel przełamał ich opór – wówczas bronione przez nich skrzydło dywizji pozostałoby nieosłonięte. A tymczasem coraz nowe oddziały konnicy, w szalonym galopie i z nieludzkim wyciem rwą naprzód. Wszystkich opanował szał walki. Nawet ranni zapominają o opatrunku. Około godziny 13 nieprzyjaciel zwiększył ogień artylerii i miejscami rozerwał zwarty dotąd front batalionu.

Utworzyły się grupy walczących, które utrzymały się do godziny 16. W tym czasie nadszedł rozkaz odwrotu lecz niestety batalion już był tak poszczerbiony, że zaledwie kilku ludziom udało się przebić. Obsługa artylerii górskiej poległa w całości.

Straty III batalionu 13 pp. wynosiły 97 zabitych, 86 rannych i zabranych do niewoli, a tamże pomordowanych.

Najbliższą miejscowością był Dytiatyn – figuruje ona – wyryta w kamieniu – na Grobie Nieznanego Żołnierza w Warszawie” ^/17

W ślad za harcerzami, do zaciągu ochotniczego zgłosiły się harcerki z  Kompanii Sanitarnej Kobiet z Zagórowskiej Drużyny Harcerek im. Emilii Plater sanitariuszki, które m.in. szyły bieliznę i bandaże we własnej szwalni, prowadziły gospodę dla żołnierzy, pełniły służbę w szpitalu zakaźnym w Kaliszu, gdzie personel i obsługa były wyłącznie harcerskie. W kompanii sanitarnej kobiet na froncie szczególnie wyróżniły się instruktorki z Zagórowa: Maria Bryńska lat 18, Helena Ziemska 20 lat, Irena Millerówna i Janina Krawczyńska obie po 19 lat – pracowały w czołówkach sanitarnych bezpośrednio na froncie. ^/18 Jedna z druhen z Zagórów została pomocnicą zarządzającej Szpitalem Wojskowym – Jadwigi Matawowskiej – komendantka Żeńskiego Hufca Kaliskiego. ^/19

Oznaką harcerzy ochotników w pułkach była lilijka harcerska umieszczona na czapkach pod orłem oraz dwie lilijki na kołnierzu i krzyż harcerski na mundurze.

W bojach o Niepodległą Polskę i w obronie jej granic, w latach 1918 – 1921, harcerze Zagórowscy złożyli ofiarę najcenniejszą – swoje życie.

---

POLEGLI ZA WOLNOŚĆ OJCZYZNY PARAFIANIE ZAGÓROWSCY 1918-1920

tablica upamiętnia 58 poległych Zagórowian za wolność Ojczyzny na wschodzie w latach wojny polsko-bolszewickiej – lista ta nie jest kompletna: ^/20

• Antkowiak Zygmunt
• Baranowski Stanisław
• Bartoszczyk Stanisław
• Błażejewski Jan
• Bujalczyk Józef
• Bujalczyk Antoni
• Chmielewski Klemens
• Dropiński Piotr
• Dutkiewicz Bronisław
• Fetter Bronisław
• Fibich Jan
• Garbaciak Franciszek
• Gauza Władysław
• Gorzelański Lech
• Grzegorzewski Edward
• Jędraszak Andrzej
• Juszczak Jan
• Kowalewski Władysław
• Kierzek Józef
• Kowalewski Stanisław
• Kowalski Stanisław
• Kowalczyk Bronisław
• Kozłowski Stefan
• Kozioł Michał
• Kozioł Józef
• Kruk Szczepan
• Krygier Władysław
• Kubacki Bronisław
• Kubacki Ignacy
• Kubiak Stefan
• Kubiak Wawrzyniec
• Krupik Stanisław
• Kuźniak Stanisław
• Leśniewicz Roman
• Łężny Franciszek
• Łukomski Michał
• Łuszkiewicz Michał
• Majchrzak Franciszek
• Maćkowiak Franciszek
• Marszewski Wincenty
• Musiałowski Jan
• Nowakowski Zygmunt
• Parus Jan
• Postanowicz Michał
• Wilczyński Wincenty
• Rybczyński Władysław
• Skowroński Franciszek
• Świątek Antoni
• Tomaszewski Michał
• Waszak Bronisław
• Wiatrowski Józef
• Węglewski Jan
• Węglewski Marcin
• Witkowski Władysław
• Wilczyński Józef
• Woldański Roman
• Zywert Józef

Tablicę na Kościele i Pomnik Niepodległości wykonała firma kamieniarska z Ciechocinka Aleksandra Zwierzchowskiego w1936 r.

---

W przechowywanych pamiątkach rodzinnych p. Grzegorzewskich zachował się bardzo wzniosły list pisany z frontu, a upamiętniający ostatnie chwile życia żołnierza 2 pp. Legionów 5 kompanii poległego pod Niwką na Wschodzie harcerza-peowiaka Edwarda Grzegorzewskiego.

Kapral Władysław Rychliński – kolega frontowy – peowiak z Zagórowa pisze: ^/21

Miejsce tryumfu,   dn. 1-VI-20 rok

Szanowni Państwo !

Mam zaszczyt skreślić kilka słów, co się tyczy syna waszego Edka. Lecz może za boleśnie Wam zwiastować będę, albowiem zawiadamiam Was, Sz.P. iż syn Wasz Edek zginął bohaterską śmiercią za sprawę najświętszej idei, albowiem w obronie powstającej Ojczyzny, Religii i Narodu, który taką tragiczną przeszłość i wspomnienia ma.

Wiem, że żal niepochamowany na wspomnienie Ś.t.p. syna swego, którego w zaraniu życia jego troską i gorliwością otaczaliście, by byt jemu na przyszłość zapewnić. Kiedy naród cały w niewoli tonął. Wy chcieliście dla swych dzieci i przyszłość wywalczyć lub całemi siłami uwolnić się od przemocy i zaborów katowskich, nie było Wam dane i możność.

Jakież wspomnienie z dziejów Historji mamy i jakie zmiany były naszych dziadków ojców i Wasze. Ileż krwi o uwolnienie tej umęczonej Ojczyzny za naszą i cudzą sprawę się przelało byle tylko być tam zwiastunem wolności.

W jakich warunkach nasi Ojcowie walczyli wiadomo wam i nie doczekali, lecz Wy doczekaliście tej pociechy, żeście wychowali syna, który walczył dla idei i zginął za Ojczyznę i Naród. Tamci walczyli i nie wierzyli w zwycięstwo lecz mówili: iż z krwi i kości powstanie mściciel. Więc nadszedł ten okres albowiem krew Ojców i braci naszych, jesteśmy zwiastunami lepszej przyszłości i chcemy by Wasze dłonie spracowane, które tak się troszczyły, aby na wiek swój spracowany przynieść Wam pociechę i być zwiastunem w starości.

Jesteśmy dumni, iż w tej chwili doczekaliśmy albowiem w naszych młodocianych sercach to poczucie nam leży i na sztandarze naszym wypisane jest: „Wolni z wolnymi, równi z równymi”.

I narodem wyzwolonym  niesiemy tę wolność po bytności terroru jaką nieprzyjaciel zostawił i niesiemy te wolność. ”Za naszą Wolność i Waszą”. Nie będę opisywał  z życia Ś.P. towarzysza broni i kolegi wiadomo Wam i otoczeniu iż w czasach okupacji jaki zapał w jego serduszku gożał, jaka krzywda niepowetowana i jaka sybordynacją i karnością zaparciem siebie pełnił służbę i jaki był jej oddany. A tu na polu chwały jakim przykładem świecił i nieraz w chwili ciężkiej nie szemrał, nie narzekał i dbał o swą maszynę, jako komendant jej otaczał ją taką troskliwością, gorliwością i świecił przykładem jako najlepszy Ojciec. Maszynko, maszynko moja mawiał starać się.

Padł na linji koło maszynki swej w czasie ataku nieprzyjaciela 10-krotnie przeważającego ugodzony kulą w głowę i czterech jego towarzyszy rannych z jego obsługi. Ostatnie przed atakiem były jego słowa:

„Jak ja pójdę ze swą maszynką.”

Cześć Ci zacny towarzyszu broni i kolego niedoli. Niech Ci ta ziemia lekką będzie, którą tak kochałeś, dla które swe życie młodociane i trudy ofiarowałeś. Spoczywaj w pokoju, dozgonny twój kolega towarzysz kapral Rychliński Władysław. Niech żyje zjednoczona i niepodległa Polska! Niech żyje armija Polska, która ma tak dzielnych synów i obrońców!

Cześć poległym. Cześć zwyciężonym. Cześć Wam.”

Starszy szeregowy Edward Grzegorzewski – peowiak, harcerz ochotnik wojny polsko-bolszewickiej wstąpił do wojska w 1918 roku w Jabłonnej. Żołnierz 2 Dywizji 2 pp. Legionów 2 baonu, 5 kompanii poczta polowa nr 26. Zginął za Ojczyznę na polu chwały w dniu 26 maja 1920 roku pod Niwką powiat Kumański na Białorusi.

---

W latach 1918-1921 harcerze ochotnicy służyli w następujących formacjach wojskowych:

Aleksander Ast    –   14 Pułk Piechoty

Feliks Ast  – Korpus Obrony Pogranicza, Półbatalion Harcerski Straży Granicznej w Sosnowcu – komendant posterunku Czeladź – Komora Celna, Bobrowniki 

Czesław Brzeg – 29 Pułk Strzelców Kaniowskich

Edward Grzegorzewski – 2 Pułk Piechoty Legionów

Bolesław Osajda – Korpus Obrony Pogranicza, Straż Graniczna – Bobrowniki

Bronisław Szumański – Korpus Obrony Pogranicza na Śląsku, Straż Graniczna –   Bobrowniki

Jan Szumański – Korpus Obrony Pogranicza na Śląsku, Straż Graniczna – Bobrowniki

Symforian Szumański – Wrzesińska Kompania Powstańców Wielkopolskich, 58 Pułk Piechoty Wlkp. Baon zapasowy

Mieczysław Ulatowski – Korpus Obrony Pogranicza na Śląsku, Straż Graniczna -Bobrowniki

Józef Wróblewski – 205 Pułk Piechoty

Kazimierz Ziemski – 12 Pułk Piechoty

Stanisław Zywert – 205 Pułk Piechoty, 221 Pułk Piechoty, 13 Pułk Piechoty, 21 Pułk Piechoty

Ponadto w Kompanii Sanitarnej Kobiet, służącej bezpośrednio na froncie z Zagórowskiej Drużyny Harcerek im. Emilii Plater były sanitariuszki Irena Millerówna(lat 19), Maria Bryńska(lat 18), Helena Ziemska (lat 20), Janina Krawczyńska (lat 19). ^/22

W wojnie polsko-bolszewickiej brało udział w różnych jednostkach wojskowych wielu obywateli Zagórowa, zwłaszcza członków Związku Harcerstwa Polskiego – 70 harcerzy oraz Polskiej Organizacji Wojskowej. Wielu z nich zginęło na froncie – ponad 60 osób.W 1936 roku zostaje ufundowany przez Społeczeństwo Zagórowa Pomnik Niepodległości poświęcony poległym Za wolność Ojczyzny 1918-1920 r. Pomnik zniszczyli Niemcy w 1939 roku.

Wydarzenia wojny polsko-bolszewickiej poruszyły naród polski na skalę dotąd niespotykaną. Setki tysięcy ludzi z różnych ziem, regionów i zaborów stanęły do obrony Ojczyzny – przeważnie byli to ochotnicy. Ci ludzie nie mieli wątpliwości – ale zapał. Krwią walczyli o niepodległość. I potrafili zwyciężyć.

PRZYPISY

1. J.Halbersztadt, Wojna polsko-bolszewicka 1919-1920  w świetle dokumentów i relacji cz.I, „Mówią Wieki” 1985, Nr 1, s.26-27.
2. A.Garlicki, Drugiej Rzeczypospolitej początki, Wydawnictwo Dolnośląskie, Wrocław 1997, s.99-102.
3. J.Halbersztadt, Wojna polsko-bolszewicka…, s.27.
4. A.Garlicki, Drugiej Rzeczypospolitej początki …, s.138.
5. Tamże, s.141.
6. J.Halbersztadt, Wojna polsko-bolszewicka…, cz.IV, „Mówią Wieki” 1985, Nr 6.s27-28.
7. W.Nekrasz, Harcerze w bojach w latach 1914-1921, Warszawa 1931, t.2, s.2.
8. J.Maciejewski, Harcerstwo Ziemi Kaliskiej…, s.9.
9. W.Nekrasz, Harcerze w bojach…, s.105.
10. Tamże.
11. Tamże.
12. J.Maciejewski, Harcerstwo Ziemi Kaliskiej …, s.10.
13. Wspomnienie St.Zywerta w dn.14.01.1995 r.
14. B.Skaradziński, Polskie lata 1919-1920, Sąd Boży 1920 r., Volumen, Warszawa 1993, s.195-199.
15. Tamże, s.100-102.
16. Wspomnienie St.Zywerta w dn.14.01.1995 r.
17. B.Skaradziński, Polskie lata…, s.362-363.
18. ANN, ZHP, sygn. 2276,s.85.
19. E.Grodecka, Pierwsze ćwierćwiecze harcerstwa żeńskiego cz.IV, Służba wojenna cz.III. Na Tropie, Warszawa 1938.s.64.
20. Tablica pamiątkowa na kościele św. Piotra i Pawła w Zagórowie.
21. List Władysława Rychlińskiego z dn.1.VI.1920 r. do rodziców Edwarda Grzegorzewskiego.