Zagórowscy Peowiacy

Kolaż zdjęć przedwojennej organizacji wojskowej

Polska Organizacja Wojskowa powstała w sierpniu 1914 roku z inicjatywy Józefa Piłsudskiego, niedługo po wybuchu I wojny światowej. Jej głównym celem było przygotowanie Polaków do walki o odzyskanie niepodległości. W czasach, gdy Polska od ponad stu lat nie istniała na mapie Europy, organizacja dawała nadzieję na odbudowę własnego państwa. POW była tajną organizacją wojskową, która początkowo działała przede wszystkim na terenach zaboru rosyjskiego. Z czasem jej struktury rozwijały się również na innych obszarach ziem Polskich. W jej szeregi wstępowali ludzie różnych środowisk tj.: robotnicy, rolnicy, rzemieślnicy, nauczyciele, studenci i młodzież. Łączył ich patriotyzm oraz przekonanie, że Polacy powinni sami walczyć o swoją wolność.

Fot. 1 Komenda Naczelna POW w roku 1914. Stoją od lewej: ppor. Aleksander Tomaszewski, ppor. Marian Zyndram-Kościałkowski, ppor. Wacław Jędrzejewicz. Siedzą od lewej: D. Zawistowski, ppor. Konrad Libicki, por. Tadeusz Żuliński, ppor. Bogusław Miedziński

Fot. 2 Komenda Naczelna POW w roku 1917 r. W srodku z szablą – Józef Piłsudski.

Działalność organizacji opierała się na konspiracji. Członkowie POW uczestniczyli w tajnych szkoleniach wojskowych, uczyli się posługiwania bronią, musztry oraz zasad prowadzenia walki. Zajmowali się również działalnością wywiadowczą, obserwowali ruchy wojsk okupacyjnych, przekazywali informacje i przygotowywali akcje sabotażowe. Ważną rolę odgrywały kobiety, które działały jako łączniczki, pomagały w przekazywaniu wiadomości i organizowaniu konspiracyjnych spotkań. Początkowo działalność POW skierowana była głównie przeciwko Rosji. Sytuacja zmieniła się w 1915 roku, gdy wojska niemieckie i austro-węgierskie zajęły Królestwo Polskie. Przełom nastąpił latem 1917 roku w wyniku tzw. „kryzysu przysięgowego”, kiedy część żołnierzy Legionów Polskich odmówiła złożenia przysięgi na wierność cesarzowi Niemiec. Wkrótce potem Józef Piłsudski został aresztowany i osadzony w twierdzy w Magdeburgu. Dowództwo nad POW przejął Edward Rydz-Śmigły, a organizacja nasiliła działalność konspiracyjną, przygotowując się do walki z państwami centralnymi Największą rolę Polska Organizacja Wojskowa odegrała jesienią 1918 roku. W obliczu klęski Niemiec i Austro-Węgier jej członkowie rozpoczęli rozbrajanie żołnierzy okupacyjnych, przejmowanie posterunków, urzędów, magazynów broni oraz ważnych obiektów.

W wielu miejscowościach to właśnie peowiacy jako pierwsi rozbrajali okupantów i przejmowali władzę w polskie ręce. Ich odwaga i wcześniejsze przygotowanie odegrały ważną rolę w przywracaniu polskiej władzy Po odzyskaniu niepodległości w listopadzie 1918 roku wielu członków POW wstąpiło do tworzącego się Wojska Polskiego. Brali udział w walkach o granice odrodzonego państwa, między innymi w wojnie polsko-bolszewickiej. Doświadczenie zdobyte podczas działalności konspiracyjnej okazało się niezwykle cenne w budowaniu polskich sił zbrojnych. Działalność niepodległościowa rozwijała się również w mniejszych miejscowościach, czego przykładem był Zagórów i jego okolice.


Powstała w Zagórowie w 1917 roku jednostka Polskiej Organizacji Wojskowej podlegała III okręgowi – kaliskiemu, wchodząc w skład grupu C: okręgi III (kaliski) i IV (łódzki). Komendantem został Karol Rychliński, przyjmując pseudonim bojowy „Karolak”. Miejscowi członkowie POW organizowali szkolenia wojskowe, wykorzystując między innymi odpusty w Lądzie. Pod pozorem udziału w uroczystościach religijnych udawali się do pobliskich lasów, gdzie odbywały się ćwiczenia. Szkolenia prowadzono także w piwnicach klasztoru w Lądzie. Zagórowscy peowiacy podejmowali również działania przeciwko niemieckiemu okupantowi. Kronika wspomina m.in. o zatopieniu niemieckiego statku na Warcie w 1918 roku, ukryciu dzwonów kościelnych oraz rozbrojeniu niemieckich żołnierzy po 11 listopada.

Po odzyskaniu niepodległości w listopadzie 1918 roku wielu członków POW wstąpiło do tworzącego się Wojska Polskiego. Brali udział w walkach o granice odrodzonego państwa, między innymi w wojnie polsko-bolszewickiej. Doświadczenie zdobyte podczas działalności konspiracyjnej okazało się niezwykle cenne w budowaniu polskich sił zbrojnych. Organizacja oficjalnie zakończyła działalność w 1921 roku, jednak weterani POW, I wojny światowej oraz wojny polsko-bolszewickiej zrzeszeni w organizacjach kombatanckich spotykali się i wspierali wzajemnie w dwudziestoleciu międzywojennym.

Budowa i poświęcenie Pomnika Niepodległości ( z archiwum A. Bernata)

Pochód 11 listopada 1936 r. prowadzony przez Edmunda Rydeckiego.

W działalność zagórowskiej POW aktywnie angażowały się również kobiety, które obserwowały ruchy niemieckich żołnierzy, przekazywały informacje i wspierały miejscowych konspiratorów. Według kroniki Leonarda Myślińskiego wśród działaczek były min.: Helena Barańska, Apolonia Budzińska, Tekla Stawicka, Zofia Bryńska (szerzej o nich w artykule “Kobiety w POW”) Ich zaangażowanie stanowi ważną, choć często zapominaną część historii miejscowego ruchu niepodległościowego.


Tragiczny los spotkał część dawnych członków organizacji podczas II wojny światowej. W 1939 roku Niemcy zamordowali kilku zagórowskich działaczy, wśród nich Karola Rychlińskiego, Feliksa Molskiego i Jana Kmieciaka, Franciszka Plucińskiego, Antoniego Płócienniczaka, Stanisława Budaszewskiego. Więcej o tej historii przeczytacie Państwo w artykule „Długi cień: rok 1918 – Akcja Barka”.

Innymi nazwiskami wymienionymi w raporcie są: Szumański Jan, Łukaszewski Franciszek, Molski Aleksander, Pęczkowski Andrzej, Pawłowski Teodor,Pawłowski Zygmunt, Pawłowski Józef, Żelek Władysław, Rybicki Kazimierz, Grzegorzewski Edward, Chmielewski Klemens, Świerczyński [Mikołaj], Brzeg Roman, Pruszyński Antoni, Pruszyński Władysław, Marszewski Wincenty, Poniecki Jan, Miler Józef, Miler Bronisław, Rychliński Władysław, Nowakowski Zygmunt, Kinowski Zygmunt,Majewski Bronisław, Podemski Zygmunt, Andrzejewski Izydor[?], Wysokowski Stanisław, Łuczyński Ignacy, Kompiela [Kąpiela?] Wojciech, Nietopiel Ignacy, Werbliński Wincenty, Michalski Lucjan, Michalski Feliks, Kowalewski Roman, Głuchowski Władysław, Węglewski Jan, Postanowicz Michał, Kalinowski Lucjan, Brzeg Czesław, Witkowski Władysław, Krawczyński Józef, Gacki Nikodem, Szymański Piotr, Kubicki Szczepan (zmarli przed 1968).

Pozostali żyjący w 1968 r.: Matuszewski Roman, Myśliński Leonard, Perzyński Franciszek, Łuczyński Zygmunt, Łakomiak Tadeusz, Leśniewicz Franciszek, Kordulasiński Jan, Rydecki Edmund, Szumański Symforian, Figlerowicz Kazimierz, Figlerowicz Edmund, Wiśniewski Stefan, Żółtowski Aleksander, Pęczkowski Stefan, Poradziński Wojciech, Rolniewicz Józef, Dolata Aleksander, Werbliński Adam…

Weterani POW w 1936 (38?) r. / współcześnie koloryzowane z arch. A. Bernata

Raport nie wymienia m.in. Alfreda Beutlera, którego zaświadczenie o przynależności do POW wydane w 1936 roku posiadamy w swoich zbiorach. Kogo jeszcze pomija? Niestety, pamięć ludzka bywa kapryśną i zawodną, zaś historia spisywana po latach z przekazów ustnych i w oparciu o własne wspomnienie często jest niekompletna.

Mimo to nie ustajemy w próbach jej odtworzenia. Polska Organizacja Wojskowa odegrała istotną rolę w odzyskaniu przez Polskę niepodległości. Była nie tylko tajną organizacją zbrojną, ale także symbolem patriotyzmu, odwagi i gotowości do poświęceń. Jej historia przypomina, że wolność została wywalczona wspólnym wysiłkiem tysięcy Polaków, zarówno znanych dowódców, jak i zwykłych mieszkańców miast oraz wsi. Pamięć o Ich działalności pozostaje ważną częścią naszej historii. Pamięć jesteśmy Im winni.

Dodaj komentarz