Kobiety POW

Polska Organizacja Wojskowa (POW), powołana do życia jesienią 1914 roku pod komendą Józefa Piłsudskiego, stanowiła fundament polskiego podziemia niepodległościowego w okresie I wojny światowej. Od samego początku kluczową rolę w jej strukturach odgrywały kobiety, dla których tworzono specjalne Oddziały Żeńskie POW. Konspiratorki nie ograniczały się wyłącznie do ról pomocniczych, lecz brały czynny udział w służbie wywiadowczej, łączności, kolportażu nielegalnej prasy, intendenturze, dywersji oraz logistyce medycznej. Działalność ta przybierała zróżnicowany charakter – od centralnych struktur w Królestwie Polskim po lokalne placówki w terenowych okręgach i małych miejscowościach, takich jak Zagórów.

Centrala

Najbardziej rozbudowaną i wszechstronną strukturę posiadał Oddział Żeński w Warszawie, utworzony jesienią 1914 roku przy Komendzie Naczelnej POW. Na jego czele stała Maria Kwiatkowska-Stefanowska ps. „Ella”, wspierana przez zastępczynię Jadwigę Barthel de Weydenthal ps. „Brzeska”. Warszawski oddział zorganizowany był w cztery główne sekcje zadaniowe:

• Sekcja wywiadowcza: Prowadziła rozpoznanie wojskowe i polityczne w stolicy oraz na prowincji. Pracą tej sekcji kierowała bezpośrednio Jadwiga Barthel de Weydenthal. Polki, lekceważone przez oficerów wrogich armii i traktowane protekcjonalnie jako bezmyślny, choć ładny „dodatek” do mężczyzny, miały szansę dotrzeć tam, gdzie ich koledzy z organizacji nie śmieliby nawet próbować. Inteligentnie wykorzystywały swój kobiecy czar oraz stereotypy na temat „słabej płci”, by pozyskiwać ważne informacje z pewnego źródła.

• Sekcja kolporterska: Odpowiadała za nielegalny druk i rozprowadzanie wydawnictw niepodległościowych, tzw. bibuły. Kluczową rolę odgrywała tu pisarka Jadwiga Marcinowska oraz Anna Krysińska.

• Sekcja intendentury: Dostarczała odzież, wyposażenie, organizowała punkty etapowe dla kurierów, wynajmowała kwatery oraz sprawowała bezpośrednią opiekę nad tajnymi magazynami broni i amunicji Komendy Naczelnej POW.

• Sekcja sanitarna: Niosła opiekę medyczną w szpitalach wojskowych, pozyskując jednocześnie cenne informacje wywiadowcze od żołnierzy Polaków zwerbowanych do armii zaborczych.

Fotografia grupowa przedstawiająca liczną grupę młodych kobiet, prawdopodobnie uczennic lub studentek, pozujących przed budynkiem z dużymi oknami. Kobiety ubrane są w charakterystyczne dla początku XX wieku długie płaszcze, suknie i kapelusze. Większość siedzi w kilku rzędach, część stoi z tyłu. W centrum pierwszego rzędu widoczna jest kobieta w jasnym, ozdobnym stroju. Zdjęcie wykonano w sepii, w plenerze, na tle monumentalnej fasady budynku. Fotografia ma charakter historyczny i dokumentalny.
Oddział żeński POW z komendantką Jadwigą „Brzeską”, Warszawa, 19 marca 1917 r. Foto: Muzeum Wojska Polskiego, Muzeum Niepodległości

Sekcja sanitarna stanowiła jeden z najważniejszych i najbardziej operatywnych pionów Oddziału Żeńskiego. Jej funkcjonowanie opierało się na solidnych fundamentach i doświadczeniach zdobytych jeszcze przed wojną. Już bowiem w ramach Oddziałów Żeńskich Związku Strzeleckiego i Drużyn Strzeleckich przed 1914 r. organizowano intensywne kursy obejmujące ratownictwo, pierwszą pomoc oraz pielęgniarstwo chirurgiczne. Dziewczęta przechodziły specjalistyczne przeszkolenie fachowe przed skierowaniem do szpitali. Opieka medyczna służyła jednocześnie jako doskonała przykrywka konspiracyjna – podczas codziennych kontaktów zdobywały cenne wiadomości wojskowe i polityczne dla Komendy Naczelnej POW. Masowe zaangażowanie kobiet w sekcji sanitarnej POW było wydarzeniem przełomowym. Po 1918 roku wiele peowiaczek podjęło studia medyczne, pracując jako lekarki i pielęgniarki. Umiejętności te wykorzystały także podczas wojny polsko-bolszewickiej oraz II wojny światowej.

Kobiety pełniły także niezwykle ryzykowną służbę w utajnionym Oddziale Lotnym POW, uczestnicząc w transportach materiałów wybuchowych (m.in. akcja przewożenia dynamitu z Łodzi do Warszawy przez Jadwigę Barthel de Weydenthal), broni oraz pracach laboratoriów konspiracyjnych.

Przełomową inicjatywą stała się stworzona we wrześniu 1915 roku przez Marię Rychterównę ps. „Marta”, Stanisławę Waroczewską ps. „Ewa” oraz Jadwigę Barthel de Weydenthal Poczta Listów Prywatnych. System ten przełamywał cenzurę okupacyjną, zapewniając stałą łączność między Warszawą a legionistami na froncie, a opłaty za przesyłki (pobierane przez kurierki) stanowiły istotne źródło finansowania organizacji.

W 1915 roku OŻ POW został chwilowo rozwiązany…

Piłsudski jednakowoż był przeciwnikiem udziału kobiet w wojsku na pierwszej linii frontu. Akceptował je w rolach pomocniczych: mogły dostarczać prowiant oddziałom, agitować miejscową ludność, być sanitariuszkami, czy kurierkami — ale nie żołnierkami. Mówił:

„praca w formacjach ściśle wojskowych nie nadaje się dla kobiet, ale gdzie indziej, na tyłach armii do każdej pracy mogą być użyte, aby zastąpić mężczyznę, a przez to zwiększyć szeregi armii”.

Wspominają o tym poniekąd Jadwiga Barthel de Weydenihal i Helena Stattlerówna w drugiem tomie zbioru „Służba Ojczyźnie”:

… Władze naczelne POW nie widząc potrzeby dzielenia pracy gospodarczej między kilka pokrewnych organizacji, i łudząc się, że nadal pracę Oddziału Żeńskiego może z równym powodzeniem spełniać Liga Kobiet, wydały rozkaz rozwiązania Oddziału Żeńskiego, co też nam w sierpniu w dość bezwzględnej formie zakomunikowano. Oddział Żeński podporządkował się karnie rozkazowi, w dalszym ciągu jednak pracował we wszystkich, nadających się ku temu środowiskach. Peowiaczki prowadzą więc kuchnię dla żołnierzy, sposobiących się na front (…) oraz „sklepik” z wydawnictwami legionowymi (…). Z początkiem września organizuje się (…) poczta, nawiązująca łączność między Warszawą a pułkami legionowymi i dająca Naczelnej Komendzie pewien stały dochód. W tymże miesiącu założono Koło Pomocy dla Legionistów, którego cała prawie praca była skupiona w rękach peowiaczek (…). Przy Kole Pomocy funkcjonują: świetlica oraz herbaciarnia dla żołnierzy.

Po upływie dwóch miesięcy (sierpień i wrzesień 1915), stało się jasne, że Oddział Żeński musi być wskrzeszony. Rozkaz Komendanta, wstrzymującego z głęboko politycznych przyczyn werbunek do Legionów, dał ten pewnik, że POW masowo nie zostanie powołana na front, że mobilizacja albo nie nastąpi wcale, albo co najmniej odwlecze się jeszcze na długie miesiące (…).


Zagórowianki w strukturach POW

Okręg kaliski stanowił istotny bastion konspiracji niepodległościowej w zachodniej części Królestwa Polskiego. Kobiety w tym regionie działały przede wszystkim w sieci wywiadowczo-kurierskiej oraz kolportażu nielegalnej literatury, czyli tzw. bibuły. Szczególne znaczenie dla okręgu miał obóz w Szczypiornie pod Kaliszem, gdzie po kryzysie przysięgowym w 1917 roku internowano legionistów oraz działaczki niepodległościowe (m.in. Aleksandrę Piłsudską). Z myślą o uwięzionych w Szczypiornie i Beniaminowie zorganizowano wcześniej wspomnianą już pocztę lotną, podtrzymującą łączność i morale osadzonych.

Lokalnym przykładem patriotycznego zaangażowania kobiet na poziomie lokalnym była placówka POW w Zagórowie (powiat słupecki). Konspiracja w Zagórowie wyrosła z powstałego w 1915 roku przy szkole Towarzystwa Gimnastycznego „Sokół”, przekształconego w sposób naturalny w 1916 roku w POW pod komendą Karola Rychlińskiego. Peowiaczki rekrutowały się także z harcerstwa. Tajne szkolenia wojskowe odbywały się m.in. pod przykrywką odpustów kościelnych w Lądzie oraz w piwnicach tamtejszego klasztoru pod kierunkiem komendanta Mieczysława Skabowskiego („Zadora”).

Dziewczyny z Zagórowa odgrywały istotną rolę w funkcjonowaniu miejscowej komórki POW. Prowadziły stały monitoring ruchów wojsk niemieckich, ułatwiając przeprowadzenie akcji bojowych. Łagodne usposobienie, niewinny uśmiech, czasem lekka kokieteria w towarzyskiej rozmowie – któż nie dałby się zwieść?

Kilka portretów członkiń POW w Zagórowie. Fotografie ze zbiorów: A.Bernata, K. Połom, A. Kruszyńskiego (retuszowane).

W raporcie Myślińskiego czytamy:

„…brały udział w zebraniach POW, obserwowały ruchy Niemców i donosiły Organizacji o tym, co ułatwiło działaczom POW wyrządzanie rozmaitego rodzaju szkód Niemcom. Między innymi zorganizowały akcję popierającą działalność polskich przywódców- Mężów Wyzwolicieli Ojczyzny. W tym celu zorganizowały akcję wysyłania do tych Mężów masowych listów, wrzucanych do skrzynek pocztowych, co paraliżowało normalną pracę Niemców oraz uświadomiło ich, że Polacy występują w obronie odzyskania Polski.”

Przy magistracie (siedzibie władz) wieszały zaś na latarniach czarne wstążki, symbolizujące żałobę, ośmieszając tym samym władze zaborcze. Aby zebrać środki finansowe na wsparcie działań, m.in. zakup broni, materiałów wybuchowych, Peowiaczki organizowały też kwesty, sprzedaż uliczną, spektakle teatralne oraz koncerty.

Działalność taka ukazuje wszechstronny wymiar zaangażowania kobiet w walkę o niepodległość. Zarówno na poziomie centrali w Warszawie, w strukturach okręgu kaliskiego, jak i w małych placówkach terenowych, takich jak Zagórów, peowiaczki wykazały się wyjątkową odwagą, sprytem i zdyscyplinowaniem. Ich cicha, a często śmiertelnie niebezpieczna służba położyła trwały fundament pod odrodzenie Państwa Polskiego w listopadzie 1918 roku. Zasługują, by na powrót przywołać ich imiona z mroków niepamięci.

Wykaz imienny działaczek i członkiń POW w Zagórowie (m.in. wg zapisków Leonarda Myślińskiego z 1968 roku, zdeponowanych w archiwum Biblioteki Kórnickiej) przedstawia się następująco:

  • Helena Rychlińska, z męża Barańska
  • Genowefa Rychlińska
  • Tekla Stawicka, ps. “Maria”
  • Kazimiera Fiwek
  • Teodora Wróblewska
  • Felicja Witkiewicz
  • Zofia Bryńska, z domu Gromanowska, ps. “Stokrotka”
  • Maria Łuczyńska
  • Helena Szymańska (zapewne: Szumańska)
  • Apolonia Urbańska, z domu Budzińska, ps. “Potocka”
  • (?) Walczyńska

Jestem pewna, że raport Myślińskiego nie wyczerpuje tematu, zaś kilka nazwisk w wyniku upływu czasu zapomniano, niektóre z nich – być może nawet świadomie pominięto (w związku z wydarzeniami jakie miały miejsce po wrześniu 1939 roku). Część kobiet po odzyskaniu niepodległości zgodziła się na rolę „żony przy mężu”, a jeszcze później – co widać w dokumentach ZBOWiD – „wdowy po bohaterze narodowym”. Inne, jak Tekla Frankiewicz, podkreślały do końca swój czynny udział w działalności niepodległościowej.

W żadnym z dostępnych dzisiaj dokumentów nie nazywa się zagórowskiej grupy kobiet określeniem „oddział żeński” czy „sekcja żeńska”. Pisze się o nich po prostu: „Kobiety w POW”.

Znane już Państwu zdjęcie przedstawiające członków POW w Zagórowie na pamiątkowej fotografii przed świeżo odsłoniętym Pomnikiem Niepodległości. Listopad 1936 r. Koloryzowane współcześnie. W dolnym rzędzie siedzą: Helena Gacka, Apolonia Urbańska, Helena Barańska, Helena Szumańska, Maria Witkowska, Kazimiera Fiwek, Genowefa Rychlińska.

Myślę, że sam Piłsudski mimo wszystko rozumiał sytuację i doceniał pracę kobiet z Oddziałów Żeńskich POW, mimo braku zgody na ich udział w walce zbrojnej. Świadczą o tym słowa chociażby słowa wypowiedziane przez niego w czasie odprawy oddziału wywiadowczego I Brygady w Zagórzu w 1915 r. :

„…Strasznym jest dla każdego żołnierza moment pierwszego boju… Wy nie znacie tego uczucia, ale chłopcy idą ramię przy ramieniu w otwarty bój, są między swymi, a wy… idziecie samotne wśród obcych wam ludzi i narażacie się na cięższą, niż żołnierska śmierć. I nigdy nie zaznacie radości, jaką daje wielkie masowe zwycięstwo…”

Wskazał tym samym, że rola wywiadowczyń i kurierek była trudniejsza, niż los walczących w szeregu mężczyzn. Oni mieli u boku towarzyszy broni – jeśli ginęli, to nie samotnie. One często szły w pojedynkę, w nieznane. a ich ciche zwycięstwa często zagłuszane były przez okrzyki triumfu dobywające się z wielu silnych, męskich gardeł…

Cześć Wam, Dziewczyny z POW! Niechaj przyszłe pokolenia o Was pamiętają!


Szczególne podziękowania dla :

  1. Andrzeja Bernata za udostępnienie fotoarchiwum.
  2. Grzegorza Kubackiego z Biblioteki Kórnickiej za wsparcie w poszukiwaniach informacji.

Wydawnictwa zwarte i artykuły naukowe:

  1. Piłsudska Aleksandra, Rychterówna Maria, Pełczyńska Wanda, Dąbrowska Maria (red.), Wierna służba. Wspomnienia uczestniczek walk o niepodległość 1910–1915, Warszawa: Główna Księgarnia Wojskowa, 1927
  2. Pawlaczyk Ewelina, Działalność kobiet w Polskiej Organizacji Wojskowej, [w:] „Studia i Materiały Centralnej Biblioteki Wojskowej im. Marszałka Józefa Piłsudskiego”, nr 2 (16), Warszawa: Centralna Biblioteka Wojskowa, 2021, s. 41–54
  3. Jarecki M., Peowiacy. Pierwsze ofiary okupacji niemieckiej w Zagórowie, Zagórów 2001.

Dokumenty archiwalne i opracowania lokalne:

  1. Myśliński Leonard, KRONIKA. Okupacja niemiecka z pierwszej i drugiej wojny światowej. Pierwszy zryw patriotyczny Ruchu Oporu w Zagórowie przeciw niemieckiemu okupantowi (Sprawozdanie z działalności POW w Zagórowie), opracowanie maszynopisowe / lokalne.
  2. Archiwum ZBOWiD w Zagórowie, akta osobowe: Tekli Frankiewicz, Apolonii Urbańskiej, Genowefy Rychlińskiej, Archiwum Państwowe w Poznaniu, oddział w Koninie.

Publikacje cyfrowe i audycje wywiadowcze:

  1. Herman Piotr, OSS 038. Dziewczyny z POW, podcast „OSS. Okiem Służb Specjalnych”, Szpiegul.pl Blog Wywiadowczy, publikacja: 19 maja 2021 r.

Dodaj komentarz